شما اینجا هستید: خانهمقالاتخدمات شهریارتقاي كيفيت محيطی و رضايت مندی از زندگی در محلات جديد با اولويت بندی اقدامات بر اساس نظرهای ساكنان (نمونه موردی: كاشان)

ارتقاي كيفيت محيطی و رضايت مندی از زندگی در محلات جديد با اولويت بندی اقدامات بر اساس نظرهای ساكنان (نمونه موردی: كاشان)

منتشرشده در خدمات شهری
نوشته شده توسط  06 ارديبهشت 1393 برای نظر دادن اولین باش!
این مورد را ارزیابی کنید
(8 رای‌ها)

چكيده
رشد سريع جمعيت در بسياري از شهرهاي ايران سبب شده است كه بسياري از محله هاي جديد به سرعت و براي تأمين نياز مسكن شكل گيرند. پايين بودن كيفيت محله ها، مشكلات اجتماعي و زيست محيطي سبب شده است سطح رضاي ت مندي ساكنان از زندگي در اين محله ها پايين باش د . از آنجا كه رضاي ت مندي از ابعاد و ويژگ يهاي مختلف محله، بر كيفيت زندگي ساكنان تأثير گذار است، در اين مقاله شاخص هاي كيفيت محیطي به منزلة مشخ ص كنندة ويژگ ي هاي مختلف محله، مطالعه شدند .

 

اين مقاله سعي دارد براي ارتقاي رضايت مندي از زندگي در محلات جديد، ابتدا با استفاده از شاخ ص هاي كيفيت محيطي در مقياس محله، مه مترين عامل هايي را كه در رضايت مندي از زندگي در محله تأثي رگذار ند شناسايي و سپس اين شاخ صها را اولوي تبندي كند تا پيشنهادهايي براي ارتقاي كيفيت اين محلات بدهد . شاخص هاي كيفيت محيطي مورد بررسي عبار ت است ا ز : كيفيت هاي كالبدي، ارتباطات اجتماعي، دسترسي به تأسيسات و تجهيزات شهري، هويت مكاني، سرزندگي، ايمني و امنيت . عامل هاي كيفيت م حيطي استخراج شده از تحليل عاملي اكتشافي، به منزلة متغير مستقل و رضايت مندي از زندگي در محله ب ه منزلة متغير وابسته در مدل رگرسيون چند متغيرة خطي به كار گرفته شدند . نتايج اين مقاله نشان مي دهند كه ارتباط مستقيمي بين رضاي ت مندي از زندگي در محله و كيفيت محيطي وجود دارد و شاخص هاي كيفيت محيطي در حدود 75 درصد از تغييرات رضايت مندي از زندگي در محله را تعريف م ي كنند. يافته ها نشان مي دهند 0 مهم ترين عامل هاي / 0 و سرزندگي فضاهاي محله با ضريب 435 / عوامل اجتماعي همچون هويت و روابط اجتماعي با ضريب 658
تأثيرگذار بر رضايت مندي از زندگي در اين محلات بودند.

1. سرآغاز
شهرها امروزه تغييرات بسياري را شاهدند. رشد سريع در چند ده ة گذشته، مشكلات بسياري را به همراه آورده است، از جمله كاهش كيفيت محلات، كاهش ويژگي ها ي اجتماعي- اقتصادي و مشكلات زيست محيطي كه پايداري و كيفيت زندگي ساكنان شهرها را به مخاطره انداخته است . بنابراين، بهبود كيفيت زندگي از مهم ترين جنبه هاي پايداري محسوب مي شود كه محور موضوعات برنامه ريزان از آنجا كه بسياري .(Kamp, et al, قرار گرفته است ( 2003 از مطالعات نشان م يدهد، رضايت مندي از ابعاد و  ويژگي هاي مختلف محله، بر كيفيت زندگي ساكنان بنابراين در اين مقاله ،(Sirgy, et al , تأثير گذار است ( 2000 شاخص هاي كيفيت محيطي به مثابة مشخص كنندة ويژگي هاي  مختلف محله، مطالعه شدند.
بررسي ابعاد مختل ف كيفيت محيطي مي تواند از طريق رويكردهاي عيني و ذهني شكل گيرد . استفاده از شاخص هاي ذهني معمولاً با استفاده از پرسش نامه ها و مصاحبه هاي حضوري براي پ ي بردن به نيازها و خواسته ها استفاده  مي شوند. از طرفي بررسي شاخص هاي عيني كه از طريق داده هاي كمي شكل مي گيرد، نمي تواند نتيجة كاملاً واضح و قطعي را براي برنامه ريزان مشخص كند . از آنجا كه فضاهاي شهري نتيجة رابطة ميان فيزيك شهر و ساكنان آن به شمار مي روند كه از طريق روندها و تعاملات اجتماعي اين روابط شكل مي گيرند، اگر طراحان و برنامه ريزان شهري قصد دارند درك درس تي از فضاهاي شهري و كيفيت زندگي ساكنان داشته باشند، بايد رابطة مناسبي با  مناسبات اجتماعي كه در شكل گيري اين فضاها .( دخالت دارند، برقرار كنند (زبردست و بني عامريان، 1389 بنابراين، هدف اصلي اين مطالعه شناخت ميزان رضايت مندي ساكنان از تأمين نيازها و خواس ته هايشان با استفاده از  شاخص هاي كيفيت محيطي با رويكرد ذهني است، تا از اين طريق اولو يت هاي مداخله مشخص و براي ارتقاي رضايت مندي از زندگي در محله راه ح ل ها يي پيشنهاد شود. انتخاب شا خص ها بر اساس ادبيات موضوع ، شرايط و  ويژگ ي هاي محلة مورد مطالعه و شاخ ص ها ي كيفيت محيطي كار شده از سوي ديگران شكل گرفته است. محلات جديدي كه در ده ه ها ي اخير و در پي نياز گسترده به مسكن، بيشتر به صورت شهرك هاي پراكنده رشد يافت هاند،  داراي تركيبي يكنواخت، بي هويت،ناهماهنگ و عموما فاقد فضاهاي شهري اند (توسلي، 1376 ). كاشان به منزلة يكي از ش هرهاي تاريخي ايران در دهه هاي اخير داراي رشد سريع و پراكنده اي بوده است كه در محلات جديد مي توان  ين ويژگي ها را مشاهده كرد.
ناهمخواني با شرايط اقليمي، ناهماهنگي با معماري سنتي و تقليد از الگوهاي مشترك در تمامي نقاط كشور، تأمين نكردن نيازهاي ساكنان درون مح له، پراكندگي و نبود ساختار منسجم، از خصوصيات عمدة بسياري از اين محلات است .  بنابراين، پايين بودن سطح رضايت مندي ساكنان از محيط مسكوني، شناسايي عوامل تأثير گذار در ارتقاي كيفيت محيط مسكوني را ضروري مي كند. محلة قطب راوندي در كاشان كه يكي از محلاتي است كه در دهه هاي اخير در پي  رشد سريع جمعيت شكل گرفته است، ب همنزلة نمونة مورد بررسي انتخاب شد. براي استخراج شاخص هاي مباني محلات شهري، كيفيت محيطي و پايداري و مطالعات مشابه بررسي شدند.

2. تعريف و ويژگي هاي محله را به مثابة ساختار مكاني يك «Neighborhood» چاسكين واحد جغرافيايي مي داند كه ساكنان در مشتركات و شرايطي (ارتباطات اجتماعي، عملكردي، فرهنگي و (Nicotera, ضمني) كه با آن    همراه است سهيم اند ( 2007 سوزان كلر محله را چهار گونه تعريف .(Chaskin, 1997) مي كند:

1- محله به منزلة محيطي داراي موقعيت اكولوژيكي خاص در م يان محيطي بزرگ تر ؛

2- محله به منزلة نماد اجتماعي؛

3- محله به منزلة محيطي با نقش كاركردي ويژه ؛ تمامي اين .« جو خاص » -

4 محله ب ه منزلة محيطي با تعاريف، طرح واره هايي ذهني، اجتماعي و فضايي   ارند  .( (لنگ، 1383 در شهرهاي اسلامي و ايراني محله داراي تعاريف
خاص خود است. سليم حكيم آخرين عنصر شهري در پهنة شهرهاي اسلامي را محله مي داند؛ مكاني كه مردم با پيشينة قومي يا اجتماعي - فرهنگي قبيل ه اي مشترك را در خود جاي داده اند (سليم حكيم، 1381 ). محله از تجمع،  پيوستگي   م يا زياد، معاشرت نزديك، روابط محكم همسايگي و اتحاد غيررسمي ميان گروهي از مردم ب ه وجود مي آمده است (شكويي، 1364 ). در شهرهاي تاريخي ايران عوامل جغرافيايي- اقليمي، انتظامي، فرهنگي- تاريخي و  اقتصادي - اجتماعي موجب تجمع گرو ه ها ي انساني در فضايي متشكل و داراي حدود معين كالبدي و اجتماعي م ي شد. چنين تجمعي به هر يك از خانو اده ها ، گروه هاي خويشاوندي و صنفي و حتي افراد، امكان مي داد كه پاسخ نيازهاي  مومي خود را در مجموعه اي متشكل  بيابند و آن را تأمين كنند (سلطا ن زاده، 1381 ). همبستگي  اجتماعي- فرهنگي سبب ايجاد عامل رواني تعلق به محله  و پيروي افراد از آداب و رسوم واحد و احساس تم ايز نسبت به ساكنان  ديگر محلات بود. در محلات تاريخي هر محله مركزي داشت كه خدمات ،( كافي را براي ساكنان فراهم مي آورد (كونئو، 1384 (توسلي، 1381 ). هر محله در زمي نة تأمين نيازهاي خدماتي و اجتماعي داراي نظامي تقريبا  ستقل بود و تأسيسات و  تجهيزات مورد نياز اها لي را در خود جاي مي داد. اين  نهادها و تجهيزات از نظر كالبدي در فضايي قرار مي گرفتند كه حتي الامكان بهترين نحو ة دسترسي را براي اهالي فراهم مي آوردند. در حقيقت مراكز محل   هاي شهر، مظهر بيشترين تماس ها و تجمع افراد هر محله محسوب و علاوه بر فضاهاي باز هر محله، بناهايي از قبيل مسجد، تكيه و حسينيه براي تجمع اهالي استفاده مي شدند (توسلي، 1381 ). در مورد اصول زندگي در محلات  ديمي شهرهاي ايراني 5 ويژگي بسيار بارز است:

1. خودياري و استقلال سكونتي مشروط هر يك از محلات مسكوني شهرها؛
2. نوعي از زندگي اجتماعي محدود و مستقل از با زار (و تحرك اجتماعي اقتصادي آن) در سطح محلات مسكوني؛
3. حجاب سكونتي خاص محلات مسكوني در مقابل مجموعة فضايي بازار ب همنزلة فضاي عمومي؛
4. شكل خاص رفتاراجتماعي ساكنان در محله به علت ويژگي سنتي بالقوة خانواده هاي ساكن در محلات مسكوني؛
5. تأثير همزيستي متشكل خانواده ه اي محله از وقايع تاريخي و اتفاقات غيرمنتظرة شهري - منطقه اي .( (فلامكي، 1374
نكتة شايان توجه اين كه محله تعريفي فراتر از يك حد جمعيتي يا كالبدي دارد و ارتباطات و تعاملات اجتماعي از مهم ترين تعريف كنندگان آن به شمار مي روند . بنابراي ن، محله ها ي شهري يكي از كا نون ها ي خرد و ملموس شكل  گيري هوي ت ها ي فرهنگي و تعلق اجتماعي اند ، ارزش ها و هنجارهاي محله اي نخستين برخورد ملموس افراد با هويت فرهنگي را شكل مي دهند و اغلب به صورت مناسبات رويارو، حس تعلق اجتماعي را تقويت مي كنند . در ميان  عاريف فوق ، شاخ ص هايي براي محله استخ راج شدند كه ب همنزلة مبناي بررسي مورد نظر قرار گرفتند. مهم ترين شاخص هايي كه در تعاريف محله و ويژگي هاي محلات تاريخي ايران آمده است و مي توان از آن ها به مثابة  اخص  ايي براي بررسي استفاده كرد، عبارت اند از : خودياري محله به معناي دسترسي به نيازهاي روزانة س اكنان در محله، روابط اجتماعي نزديك، امنيت در فضاهاي محله، مركز محله به منزلة قلب تپندة آن، هويت اجتماعي و كالبدي، مشخ  بودن حدود محله.  شاخص هاي پايداري و كيفيت محيطي در محله با بررسي نظر هاي برخي از صاحب نظران سعي بر آن است به يك جمع بندي از تعريف كيفيت محيطي براي انتخاب شاخص ها برسيم . از مهم ترين نظر ها مي  توان به موارد زير اشاره كرد:
لينچ بيان مي دارد كه اگر بنا باشد طراحي شهري مفيد واقع شود بايد بتواند از راه ارتقاي كيفيت محيط كالبدي به ارتقاي كيف يت زندگي كمك كند (گلكار، 1379 ). به اعتقاد وي، زماني شهر مطلوب است كه سرزنده (پايدار، ايمن و هماهنگ) و معني دار باشد (قابل تشخيص، سازما ن يافته، سازگار، شفاف، خوانا، درك پذير و با اهميت )، متناسب باشد (انطباق نزديك شكل و رفتاري كه باثبات، قابل دستكاري و برگشت پذير باشد )، قابل دسترسي باشد (متنوع،  ادلانه و قابل اد اره كردن در سطح محلي ) و به خوبي نظارت شده باشد (سازگار، مطمئن، جوابگو و ب ه طور متناوب نرم و آزاد ). هم ة اي ن ها باي د با عدالت و .( كارايي دروني حاصل شود (لينچ، 1381 يان بنتلي 7 معيار را براي  يفيت محيط شهري مد نظر قرار داد كه عبارت اند از : نفوذپذيري (قابليت دس ترسي و انتخاب براي مردم تا از يك محيط به محيط ديگر بروند )، گوناگوني (تنوع عملكردي، فرم ها، اشخاص و گرو ه ها ي اجتماعي در فضاهاي شهري  )، خوانايي (قابليت خوانايي آسان محيط و راهيابي آسان به نقاط و نشا ني ها ي موردنظر)، انعطاف پذيري (توانايي و قدرت فضا در پذيرفتن عملكردها و فعالي ت ها ي گوناگون در خود )، سازگاري  بصري (متناسب بودن خصوصيت  بصري محيط با عملكرد و معني آن)، غناي حسي (توجه به متناسب بودن خصوصيت بصري محيط با عملكرد و معني )، قابلي ت ها ي شخصي سازي (به معني آنكه ساكنان بتوانند فضاهاي  .( شهري را متعلق به خود و شخصي كنند)  (بنتلي، 1382 كيفيت محيطي نشا ن دهندة خصوصيات جالب محيط اطراف و شامل عواملي نظير عوامل بصري، شنو ايي و احساسي است . طراحي شهري سعي بر اين دارد كه كيفيت هاي مذكور را شناسايي و طرق ارتقا يا حفظ كيفيت آن هايي را كه وضع مناسبي دارند مشخص كند و در جهت بهبود آن هايي كه مطوبيت چنداني ندارند گام ب ردارد .( (بحريني، 1377 چپمن در كتاب آفرينش محلات و مكا نه ا در مح يط انسا نساخ ، ت كيف يت هاي مكا ن ها را در  دالت و دسترسي (توزيع رفاه، محيط انسان ساخت و عدالت محيط زيستي، مشاركت)، تنوع و سرزندگي (تأثير برنامه ريزي و سرزندگي پايدار ) و محيط و فضا (كيفيات مكان، اداراك .( فضا، مكان و ساختمان ها) مي داند (چپمن،  384 ساوت ورث در مطالعات خود 12 معيار كلي شامل : خوانايي ساخت، شكل، دسترسي، راحتي و آسايش، حفاظت از محيط، باز بودن فضاها، سرزندگي و حيات، تنوع، تجانس، شادي و شعف، معني، سلام تي و ايمني و مرمت و  گهداري را به منزلة عوامل اصلي مؤثر بر كيفيت محيط زيست شهري .( پيشنهاد كرده است (بحريني و طبيبيان، 1377 و توجه « بوم شناسي » از طرفي بحث پايداري مبتني بر به محيط و قرارگاه طبيعي شهرها از جمله مباحثي است كه از ده ة  380 مطرح شده و برخي از مهم ترين نظري ه ها ي طراحي شهري به واسط ة لحاظ نكردن آن به چالش قرار كشيده شده اند. از اين دسته مي توان به نظر ية يان بنتلي و همكارانش به علت توج ه نكردن به ملاحظات زيست محيطي  اشاره كرد كه بعدها اين نقص از سوي وي «Ecological Urban Design» رفع شد. يان بتنلي در مقال ة در سال 1990 معيارهاي كارايي از نظر مصرف انرژي،پاكيزگي (به حداقل رساندن آلودگي ها) و حمايت و پشتيباني از طبيعت و حيات وحش (نگهداري از اكوسيستم ها ) را به معيارهاي ذكر شده افزود (گلكار، 1379 ). همچنين، در مدل كانتر مي توان به اين نكته اشاره « تصورات » و « فعاليت » ،« كالبد » كرد كه در كنار 3 بعد نيز به ا بعاد «  كوسيستم » مي توان بعد جديدي با عنوان افزود (گلكار، 1379 ). بنابراين ، مي تو ان « مكان » گوناگون گفت كيفيت در بسياري از موضوعات منوط به كيفيت در تمام عرص ه هاي آن موضوع است . برا ي مثال ، كيفيت در فضاي  هري به كيفي ت ه اي سرزندگي اجتماعي، تنوع عملكردها و عاري بودن محيط از آلودگ ي ها و كيفيت محيطي در محله به كيف يت ها يي چون ذهنيات و مسائل اجتماعي آن بستگي دارد . بنابراين، براي انتخاب شاخ ص ها بايد تمامي  بعاد كيفيت محيطي مد نظر قرار گيرد. براي دستيابي به توسع ة پايدار مهم ترين چالش پيش روي، فرايند تعريف استراتژ ي ها و فعال يت ها براي دستيابي Aburounia, ) به پايداري در مقياس هاي مختلف است 2009 ). در اين مقاله  ا توجه به آنكه مقياس مورد مطالعه محله است ، شناخت نيازها و خواس ته هاي انساني و برآوردكردن آن ها در اين مقياس مدنظر است.  براي اين امر مي توان تطابقي از بحث توسع ة پايدار و مدل نيازهاي انساني مازلو را مطرح  كرد كه به موازات سلسله مراتب نيازهاي انساني مازلو، انتظاراتي كه از محله  .( مي رود استخراج شده است (فري، 1383 نيازهاي مطرح شده در هرم مازلو در چارچوب كيفيات  حيطي و پايداري در يك محل ة شهري قابل تأمين  ست، بنابراين بسياري از اين موضوعات مي توانند به منزلة شاخص هاي يك چ محيط با كيفيت و پايدار مطرح باشند . به موازات مسائل زيست محيطي، محلة پا يدار با يد به مسائل اجتماعي و انسا ني نيز توجه داشته باشد . هدف از تأكيد براين جن به ها، ايجاد و حمايت از مح يط هاي فعال ، فضاها ي  زنده و محله هايي است كه ك يفيت بالا يي را بر اي زندگ ي شهروندان فراهم ك نند. البته مي تو ان مشاهده كرد كه در برخي از شهرهاي ايران از جمله محلات جديد  كاشان الگوهاي توسع ة محله اي به خصوص از نظر اجتماعي مطلوب نيستند و محله ها با معياره ا و ضوابط مورد نظر هماهنگي ندارد.

 

4. انتخاب شاخص هاي كيفيت محيطي در محله شاخص هاي انتخاب شده بايد ضمن قابل اندازه گيري بودن، كيفيت شان نيز قابل بيان باشد و بتوانند توصيفي جامع از موضوع و شرايط محدودة مورد مطالعه را پوشش ده ند . بنابراين، براي پوشش كامل موضوع بايد هر كدام از شاخص هاي اصلي را به زير شاخص هايي تقسيم كرد تا از اين طريق و با استفاده از مدل تحليل عاملي 1 بتوان مشخص كرد كه عوامل اصلي كيفيت محيطي بر طبق چه شاخص هايي تعريف   مي شوند و تأثير آن ها در رضايت مندي از زندگي د ر محله مشخص شود . انتخاب شاخص ها، بر اساس پژوهش هاي مشابه، نظريه هايي در خصوص ادبيات موضوع و شرايط محدودة مورد مطالعه شكل گرفته است . بايد ذكر شود كه  با توجه به آنكه تفاوت هاي اندكي در نام شاخص ها در بين منابع وجود دارد نام شاخص انتخاب شده بيشتر با توجه به م وضوع  مورد بررسي شكل گرفته است. در 2 پژوهش در خصوص كيفيت محيط شهري  شكل گرفته در ايران    مي توان به پژوهش طبيبيان و بحريني اشاره كرد كه شاخص هاي اين پژوهش كه مي توان در خصوص محله آن ها را بررسي كرد عبارت اند از : ايمني و امنيت، رفاه و بهداشت، تأسيسات و تجهيزات ، محيط  اجتماعي، مسكن، حمل و   نقل و انرژي (بحريني و طبيبيان، 1377 ). در پژوهش ديگري، سيف الهي و فريادي به منظور  بررسي كيفيت محيط تهران بر پاية شاخص هاي پايداري،شاخص هايي را در 6 سطح به كار بردند، كه شاخ ص هاي كيفيت محيطي در خصوص موضوع حاضر عبارت است از: پراكنش خدمات، محيط اجتماعي، تأسيسات و خدماتSeifollahi ) شهري، مسكن، ايمني و امنيت، حمل و نقل .(and Faryadi, 2011

هر كدام از اين شاخص ها از طريق سؤالاتي راحت و قابل فهم كه با توجه به شرايط نمونة موردي دسته بنديشده بودند، اندازه گيري شده اند. براي بررسي هر شاخص  سؤالاتي در 5 طيف (از بسيار زياد تا بسيار كم ) و هرشاخص با حداقل 2 سؤال مطرح شده است . در نهايت ميانگين حسابي هر دسته از سؤالات (پس از همسو شدن ) به منزلة امتياز داده شده به شاخص مورد نظر در نظر گرفته شد. اين امر سبب خواهد شد ميانگين پاسخ سؤالات نزديك ترين عدد به  واقعيت باشد.
5. روش تحقيق
در اين مقاله روش مشاهده براي بررسي شاخص ها، ارزيابي ذهني با استفاده از پرسش نامه بود ه است . از بينروش هاي پرسشنامه اي به رغم سختي و زمان بر بودن و به سبب برتري در رفع ابهامات پاسخ دهنده، همچنين كسب اطلاعات كامل پرس ش نامه ، به علت به فكر واداشتن مصاحبه شوندگان، از روش پرسش نامة مصاحبه اي استفاده شده است . پرس ش نامه ها از سوي 2 نفر آموزش ديده به منظور كمك به رفع ابهام پاسخ دهندگان تكميل شده است. محلة قطب راوندي از بين محلات جديد كاشان براي مطالعه انتخاب و براي تعيين تعداد كل واحدهاي نمونه گيري در جامعه، واحدهاي مسكوني اين محله ب ه منزلة مبناي محاسبه در نظر گرفته شد . تعداد اين واحدها از طريق نقشة مشخص شد . تعداد GIS كاربري اراضي اين محله در محيط واحدهاي مسكوني در هر قطعه نيز با استفاده از برداشت ميداني مشخص و بر اين اساس تعداد جامعة آماري 321 واحد تشخيص داده شد . براي مشخص كردن حجم نمونه از روش كوكران 2 استفاده شده است. 2
2 2
N . Z . p ( 1 p )
Nd z . p .( 1 p )
n
تعداد كل واحدهاي نمونه گيري در N ، حجم نمونه n متغير Z ، خطاي مورد پذيرش در مورد اختلاف d ، جامعه احتمال قرا ر گرفتن در طي ف P ، نرمال براي درصد اطمينان 1- ) احتمال قرارگرفتن در P) مطلوبيت كيفيت محيطي  و طيف نامطلوب كيفيت محيطي . درصد اطمينان در اين پژوهش 95 درصد در نظر گرفته شده است كه بر اين 1 خواهد بود . خطاي مورد / برابر با 96 Z اساس مقدار و P 0 و براي تعيين حداكثر تعداد نمونه، مقدار / پذيرش 05 1-  در اين پژو هش برابر در نظر گرفته شد و با توجه به P P آنكه مجموع هر دو اين احتما ل ها برابر يك است ، مقدار 0 خواهد بود. / 1- هر كدام برابر 5 P و براي انجام مطالعة حاضر شهرك راوندي از بين GIS محلات جديد كاشان  نتخاب شد . با استفاده از نقشة واحدهاي مسكوني در محله مشخص شدند. تعداد واحد مسكوني اين محله برابر با 321 واحد است كه با استفاده از روش كوكران 171 نمونه براي بررسي انتخاب و از بين اين تعداد 164 پرسش نامه قابل  بول مين k تشخيص داده شد. پس از منظ م كردن جامعه هر واحد نمون ه گيري به منزلة نمونه برگزيده شد . روند جمع آوري اطلاع ات، پر كردن پرسش نامه در منازل بوده است و اطلاعات برداشت شده از اين پرسش نامه ها با كمك براي انجام تحليل عاملي و رگرسيون spss نرم افزار چند متغيرة خطي 3 استفاده شد. 6. تجزيه و تحليل نتايج پرسش نامه ها به علت تعداد زياد متغيرهاي مورد بررسي در كيفيت محيطي محله براي مشخص كردن ارتباط آن ها با رضايت مندي از محله، امكان بهره گيري از تكنيك رگرسيون چند متغيره در يك مرحله وجود ندارد . بنابراين ، ابتدا از طريق روش تحليل عاملي اكتشافي، متغيرها در چند عامل خلاصه شدند و با استفاده از رگرسيون چند متغيرة خطي  يزان تأثيرگذ اري عوامل در رضايت مندي از محله مشخص شد.تحليل عاملي مفهومي است كه براي تعدادي از شاخص هاي مختلف، اما مرتبط با هم و به منظور تحقيق دربارة ماهيت روابط بين متغيرهاي يك مجموعه معين به كار مي  ود. كاربرد اصل ي از اين روش تعيين اين مطلب است كه آيا يك مجموع ة متغ ير را مي توان برحسب تعدادي از ع امل ها توصيف كرد و هر يك از عوامل معرف چه صفت يا ويژگي است . اين روش معمولاً براي شناسايي يا كاهش  عداد زيادي شاخص به دسته اي عامل، براي مطالعة عامل، سازه اي .(zebardast, راحت تر به كار م يرود ( 2009 است كه روابط بين مجموعه اي از متغيرها را به صورت خلاصه مطرح مي كند و از روي بارهاي عاملي اش  عريف مي شود . مراح ل اجراي تحليل عاملي اكتشافي براي خلاصه كردن متغيرها عبارت است از: -1 شناسايي متغيرها ، جمع آوري داده ها و تدوين ماتريس همبستگي براي آن ها. -2 انتخاب راه حل عاملي اوليه: عام ل، متغير جديدي است كه از طريق تركيب خطي نمره هاي اصلي متغيرهاي مشاهده شده بر پاية فرمول زير برآورد ميشود: 1 1 2 2 ... S i i P P F W X W X W X W X معرف امتياز X بيانگر ضرايب بار عاملي و W كه  ر آن استاندارد شدة متغيرهاست. اين عوامل سازه هاي فرضي يا نظري اند كه به تفسير ثبات و هماهنگي در مجموعة داده ها كمك مي كنند. عام ل هاي انتخاب شده از تحليل عاملي اكتشافي بايد شرايط زير را داشته باشند: مقدار ويژة 4 هر  كدام از عوامل بايد بيش از يك باشد؛  مجموع عوامل در نظر گرفته شده باي د بيش از 60  درصد پديده را تعريف كنند؛ براي تفسير دقيق تر: هر كدام از عوامل بايد به تنهايي  بيش از 10 درصد انحراف معيار پديده را تبيين  نند.

-3 چرخش دوراني و تفسير : به منظور ساده كردن عوامل، خاص تر كردن آن ها و تسهيل تحليل، شكل ميگيرد. در ميان اين روش ها، با توجه به نوع مطالعات، بهترين روش چرخشي كه استاندارد تلقي مي شود، روش دوران وريمكس    5 است كه در اين مقاله نيز از اين روش استفاده شده است.

4 استخراج عوامل نهايي و ساخت مقياس هاي مورد نياز براي مقايسة آن ها: پس از انجام دوران، امتيازهاي كمتر0 حذف و با توجه به امتيازهاي هر يك از عوامل و / از 4 ارتباط آن ها ب ا متغيرها ، عوامل نامگذاري مي شوند .  نامگذاري با توجه به نوع متغيرهايي كه بيشترين همبستگي را با عامل مورد نظر دارند، نحوة قرارگيري آن ها در هر عامل و بر اساس ادبيات موضوع، شكل مي گيرد . حاصل كار در تحليل رگرسيوني چند متغيره قرار مي گيرد و تا  بر اساس آن معادله اي كه از مجموع عامل هاي كيفيت محيطي  و رضايت مندي از محله است، به دست آيد.

7. عوامل مهم كيفيت محيطي در محله تعداد 32 متغير مربوط به معيارهاي كيفيت محيطي در محله با استفاده از مدل تجزيه به   ؤلفه هاي اصلي و روش چرخش متعامد وريماكس براي استخراج عوامل استفاد ه شده است . براي بررسي مناسب بودن داد ه ها براي تحليل عاملي، بايد 2 آزمون روي داده ها انجام گيرد:  مشخص كنندة آن است كه آيا تعداد KMO -1 آزمون 6 نمونه ها براي تحليل كافي است يا خير؟ حاصل اين آزمون عددي بين صفر تا يك است. براي آنكه  بتوان از داد ههاي يك نمونه گيري براي تحليل عاملي استفاده كرد اين عدد بايد بزرگ تر يا مساوي 6/. باشد.

-2 همبستگي بين داد هها كه بايد از آزمون بارتلت 7 براي اين منظور استفاده شود. با KMO نتايج آزمون بارتلت با فاصل ة اطمينان 100 و مقدار 827 /. و بيشتر از 6/. قابل قبول و داد ه ها براي تحليل املي مناسب اند. مقدار وي ژة هر كدام از عوامل بيش از يك 72 درصد / و مجموع عوامل در نظر گرفته شده بيش از 18 پديده را تفسير مي كنند. البته بايد ذكر كرد كه هر كدام از عوامل به تنهايي بيش از 10 درصد انحراف معيار پديده را تبيين نمي كنند كه با توجه   به آنكه 2 شرط اول د ر تحليل عاملي برقرار مي شوند، برقراري شرط سوم بسيار مشكل است و نمي توان آن را حتمي دانست . از سوي ديگر، با حذف عامل هايي كه شرط سوم را ندارند، شرط دوم نيز برقرار نمي شود كه بدين سبب بايد از شرط سوم چشم پوشي كر د. بر اين اساس، متغيرهاي كيفيت محيطي در محله، در كل حجم نمونه، در 6 عامل خلاصه شد .( (جدول 3

8. تأثير عوامل كيفيت محيطي در ميزان رضايت مندي از محله رگرسيون تابعي متشكل از متغيرهاي مستقل و متغير وابسته است، كه با توجه به اينكه در مقالة حاضر 2 يا چند متغير تأثير عمده اي روي متغير وابسته دارند از   رگرسيون چند متغيره براي پيش بيني متغير وابسته استفاده مي شود . همچنين، براساس ماهيت تأثير شاخص ها روي متغير وابسته فرض خطي بودن متغيرها در اين تابع برقرار است. بنابراين، در اين مقاله با استفاده از رگرسيون چند  متغيرة خطي و در نظر گرفتن عوامل استخرا ج شده از تحليل عاملي اكتشافي به منزلة متغيرهاي مستقل، ميزان تأثير و ارتباط آن ها با متغير وابسته يعني رضايت مندي از محله بررسي شده است. بر اين اساس 6 مدل از تركيب عوامل  استخرا ج شده تشريح مي شود كه مدل 6 به منزلة مدل مناسب با كمترين ، خطاي معيار تخمين 8 يعني 436 /. و بالاترين ضريب تعديل 9 75/1 درصد از تغييرات متغير وابسته است . بايد متذكر شد 2 و بالاتر بودن از يك / كه آمارة دوربين واتسون با ميزان 034 در اين مدل مناسب 10 است و خطر خود همبستگي ب ين برابر Sig داده ها وجود ندارد (جدول 4). در تمامي عامل هابا صفر است و نشان از سطح اطمينان صددرصد دارد . علائم تمامي موارد مثبت و  هم جهت اند، يعني با افزايش هر عامل در صورتي كه عوامل ديگر ثابت باشند رضايت از محله نيز افزايش مي يابد.


ميزان اهميت هر يك از عوامل مورد نظر در تغيير سطح رضايت مندي از زندگي در محله با استفاده از ضرايب بتا 11 مشخص م ي شود. هرچه اين ضريب بزرگ تر باشد، آن عامل در داوري ذهني ساكنان نسبت به رضايت مندي از  محله نقش بيشتري دارد . فرمول رگرسيون متشكل از پديد ة اصلي به منزلة متغير وابسته و عوامل ب همنزلة متغيرهاي مستقل عبارت اند از:

1 2 3
4 5 6
Y 0.166 X 0.658 X 0.435 X
0.227 X 0.212 X 0.120 X

ميزان رضايت مندي كلي از محله؛ =Y

كيفيت و وجود فضاهاي عمومي در محله؛ =X1
هويت و روابط اجتماعي؛ =X2
سرزندگي فضاهاي محله؛ =X3
نبود آلودگي هاي زيست محيطي؛ =X4
احساس تعلق به محله؛ =X5
دسترسي به خدمات. =X6
مي توان مشاهده كرد كه عامل 2 يعني هويت و روابط اجتماعي، بيشترين و عامل 6 يعني دسترسي به خدمات ، كمترين تأثير را در ميزان رضايت مندي از محله دارند.

9. تعيين اولوي ت هاي مداخله براي برنام ه ريزي ارتقاي رضايت مندي از محله با تكيه بر شاخ ص هاي کيفيت محيطي براي ارتقاي رضايت مندي از محله با تكيه بر شاخ ص ها ي كيفيت محيطي، به ترتيب و اولو يت بندي شاخ ص ها بر اساس تحل يل هاي صورت گرفته توجه كرديم. براي اين منظور ابتدا براساس ضريب بتا سهم هر عامل در تغييرات رضايت مندي از محله مشخص شد، سپس با ضرب آن در سهم هر متغير در عاملي كه در آن قرار گرفته است  مي توان به سهم هر كدام از متغير هاي اصلي در تغييرات رضايت مندي از محله دست يافت . در گام بعد با ضرب اين مقدار در معكوس ميانگين پاسخ ها به هر متغير مي توان به ترتيب ضرورت مداخله در هر محله براي افزايش    رضايت مندي از محله بر اساس شاخ ص ها ي كيفيت محيطي دست يافت. البته اين اولويت بندي صرفاً مشخص كنندة آن نخواهد بود كه متغيري كه در اولويت هاي اوليه قرار مي گيرد وجود ندارد يا ضعيف است، بلكه كنشي از ميزان  تأثير آن متغير بر كيفيت محله ، همچنين نقص يا كمبود آن متغير بر اساس نظرهاي ساكنان است. بنابراين ، كنش بين تأثير يك متغير در افزايش رضايت مندي از محله و كمبود و نقص آن متغير است كه جايگاه متغير را در اولويت بندي مداخله مشخص مي كند.

در جدول 5 مي توان اولو يت هاي مداخله در محله را مشاهده كرد، بر اين اساس مسائلي همچون ارتباط محله با ساير نقاط شهر ، مطبوع بودن مكان از نظر زيباشناسي، اختلاط كاربري ها به منزلة مهم ترين مسائل در زمي نة كالبدي مطرح اند. همچنين ، مسئوليت در برابر محله، تعاملات اجتماعي و مشاركت در فعاليت هاي جمعي و تعامل با مديران شهري از جمله مسائلي به شمار مي روند كه در زمينة اجتماعي بايد براي ارتقاي كيفيت محله در برنامه ريزي  مدنظر قرار گيرند.
10 . نتيجه گيري
رضايت مندي از زندگي در محله موضوعي است كه باموضوعات ديگر از جمله كيفيت محيطي در ارتباط است . از آنجا كه يكي از اهداف برنامه ريزان شهري بالا بردن ميزان رضايت مندي ساكنان از محيط زندگي آنان است، بايد  راي نيل به اين هدف به ارتقاي ابعاد مختلف توجه كرد .بنابراين، شاخص هاي كيفيت محيطي ب ه منزلة معرف ابعاد وويژگي مختلف در محله براي بررسي رضايت مندي ساكنان از محيط كالبدي و اجتماعي محله مي توانند استفاده شوند.نتايج نشان مي دهند رضايت مندي از زندگي در محلات جديد كاشان ارتباط مستقيمي با كيفيت محيطي در اين محلات دارد . مدل رگرسيون تشكي ل شده از عامل هاي كيفيت محيطي استخرا ج شده از تحليل عاملي، ب ه منزلة متغيرهاي مستقل 75 در صد از تغييرات متغير وابسته يعني رضايت مندي از زندگي در محله را توصيف كردند . همچنين، عامل هاي اجتماعي بررسي شده بيشترين تأثير را در رضايت مندي داشتند. عامل هاي هويت و روابط 0 و سرزندگي فضاهاي محله با / اجتماعي با ضريب 658 0 مهم ترين عامل هاي تأثيرگذ ار بر / ضريب 435رضايت مندي از زندگي در اين محلات بودند . با بررسي ميانگين پاسخ ها، همچنين تعيين اولويت بندي مشخص شد، ه تأثير عوامل اجتماعي مذكور حاصل فقدان يا كمبود اين عامل ها در اين محلات بوده است . اين امر نيز نشان  مي دهد در محلات جديد، شاخص هاي اجتماعي وضعيت نامناسب تري نسبت به شاخص هاي كالبدي دارند.

11 . اولويت بندي اقدامات و پيشنهادها
با توجه به تركيب عام لها، ترتيب تأثير عامل ها در رضايت مندي از محله، بدين صورت است : 1. هويت و روابط اجتماعي؛ 2. سرزندگي در فضاهاي محله؛ 3. نبود آلودگي هاي زيست محيطي؛ 4. احساس تعلق به محله؛ 5. كيفيت و فضاهاي عمومي در محله؛ 6. دسترسي به خدمات. بر اساس ترتيب عام ل ها و سهم هر شاخص در هر عامل، تأثير شاخ ص ها در رضايت مندي از محله مشخص و سپس بر اساس شرايط نمو نة موردي ، راه حل هاي زير براي ارتقاي  كيفيت محيطي پيشنهاد شده است . راه حل هاي مطرح شده با توجه به شرايط محدودة مورد مطالعه و برخي پيشنهادهاي ساكنان تدوين شده است.

منابع

http://jes.ut.ac.ir/
بحريني، ح. ( 1377 ). فرايند طراحي شهر ، ي انتشارات دانشگاه تهران، مؤسسه انتشارات و چاپ، تهران.
مجلة محي طشناس ، ي سال 24 ، شمار ة 21 و 22 . دانشگاه .« مدل ارزيابي كيفيت مح يط زيست شهري » .( بحريني، ح، و منوچهر ، ط . ( 1377
.56 - تهران: دانشكدة محيط زيست، صص 41
بنتلي، اي ين و همكاران. ( 1382 ). محي طهاي پاس خد،ه ترجمة مصطفي بهزادفر، انتشارات علم و صنعت، تهران.
توسلي، م. ( 1376 ). اصول و رو شهاي طراحي شهري و فضاهاي مسكوني در اي را ، ن جلد اول ، انتشارات مركز مطالعات و تحقيقات
شهرسازي و معماري ايران، وزارت مسكن و شهرسازي، تهران.
توسلي، م. ( 1381 ). ساخت شهر و معماري در اقليم گرم و خشك ايرا ، ن انتشارات پيام پيوند نو، تهران.
چپ م ن، د . ( 1384 ). آفرينش محلات و مكا نها در م حيط انسا نساخ ، ت ترجم ة منوچهر طبيبيان و شهرزاد فريادي ، انتشارات دانشگاه
تهران، تهران.
بررسي ارتباط ميان شاخص هاي عيني و ذهني بعد خدمات عمومي كيفيت زندگي شهري در شهر » .( زبردست، ا، و بني عامريان، م . ( 1389
.22- مجلة معماري و شهرساز ، ي سال 2، شمارة 3، دانشگاه هنر تهران، صص 5 ،« جديد هشتگرد
سلطان زاده، ح. ( 1381 ). مقدم هاي بر تاريخ شهر و شهرنشيني در ايرا ، ن انتشارات نشر آبي، تهران.
سليم حكيم، ب . ( 1381 ). شهرهاي عربي اسلا مي، اصول ش هرسازي و ساختما ، ن ترجم ة عا رف اقوامي مقدم و محمدحسين ملك احمدي ،
انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي، سازمان چاپ و انتشارات، تهران.
شكويي، ح. ( 1364 ). جغرافياي اجتماعي شهرها، اكولوژي اجتماعي شه ، ر انتشارت جهاد دانشگاهي، تهران.
یادداش تها
ارتقاي كيفيت محيطي و رضاي تمندي از زندگي در ...
منوچهر طبيبيان، ياسر منصوري
15
فري، ه. ( 1383 ). طراحي شهر به سوي شكل پايدارتر شه ، ر ترجمة سيد حسين بحريني، انتشارات پردازش و برنامه ريزي شهري، تهران.
فلامكي، م. ( 1374 ). بازند هسازي بناها و شهرهاي تاريخ ، ي تهران: دانشگاه تهران.
كونئو، پ . ( 1384 ). تاريخ شهرسازي جهان اسلا،م ترجم ة سعيد تيز قلم زنوزي ، انتشارات وزارت مسكن، سازمان عم ران و به سازي
شهري، تهران.
. مجلة صف ، ه سال دوازدهم، شمارة 35 ،« مؤلفه هاي سازندة كيفيت طراحي شهري » .( گلكار، ك. ( 1379
لنگ، ج. ( 1383 ). آفرينش نظرية معماري، نقش علوم رفتاري در طراحي محي ، ط ترجمة عليرضا عيني فر. انتشارات دانشگاه تهران، تهران.
لينچ، ك. ( 1381 ). تئوري شكل خوب شه ، ر ترجمة سيد حسين بحريني. انتشارات دانشگاه تهران، تهران.
Aburounia, H. 2009. Capital theory sustainable development. Sustainable Architecture and Urban development.
SAUD press, Vol. 2. Editors: Suliman M.F & Al Qawasemi J, PP: 201-218.
Bonaiuto, M., F., Fornara, M., Bonnes. 2003. Indexes of Perceived Residential Environment Quality and
Neighbourhood Attachment in Urban Environments: A Confirmation Study on the City of Rome.
Landscape and Urban Planning, Vol. 65, PP: 41–52.
Bramley, G., S., Power. 2008. Urban Form and Social Sustainability: The Role of Density and Housing
Type. Environment and Planning B: Planning and Design, Vol. 36, No. 1, PP: 30-48.
Chaskin, R.J. 1997. Perspective on neighborhood and community: A review of the literature. The Social Service
Review, Vol. 71, No. 4, PP: 521-547.
Choguill. C, L. 2008. Developing sustainable neighborhoods. Habitat International, Vol. 32, PP: 41–48.
Lang, J. 1994. Urban design- The American experience. New York: Van Nostrand Reinhold.
Kamp, I., et al. 2003. Urban environmental quality and human well-being towards a conceptual framework and
demarcation of concepts; a literature study. Landscape and Urban Planning, Vol. 65, PP: 5–18.
Kowaltowski, D.C.C.K., et al. 2006. Quality of life and sustainability issues as seen by the population of lowincome
housing in the region of Campinas, Brazil. Habitat International, Vol. 30, PP: 1100-1114.
Nicotera, N. 2007. Measuring neighborhood: A conundrum for human services researchers and practitioners.
Springer: Am J Community Psychol, Vol. l40, PP: 26–51.
Sedaghatnia, S., et al. 2013. An Evaluation of Residents‟ Quality of Life through Neighborhood Satisfaction in
Malaysia. Environmental Management and Sustainable Development, Vol. 2, No. 1, PP: 114-125.
Seifollahi, M., Sh., Faryadi. 2011. Evaluating the Quality of Tehran’s Urban Environment Based on
Sustainability Indicators. International Journal of Environmental Research, Vol. 5, No. 2, PP: 545-554.
Sirgy, J., et al. 2000. A method for assessing resident's satisfaction with community-based services: a quality-oflife
perspective, Social Indicators Research, No.49, PP: 279–316. http://dx.doi.org/ 10.1023/A: 1006990718673.

مرتضی

مدیر اجرایی ماهنامه شهر و منطر

وبگاه: www.phophic.com

نظر دادن

از پر شدن تمامی موارد الزامی ستاره‌دار (*) اطمینان حاصل کنید. کد HTML مجاز نیست.

آپلود مقاله

الزامی *

 

اجتماعات و خبرنامه

درباره شهر و منظر

درگاه مجازی شهرومنظر فضایی است برای انعکاس جدیدترین رویدادها ، فن آوری ها و مقالات علمی در حوزه مباحث شهرسازی ، معماری منظر ، معماری ، محیط زیست و میراث فرهنگی .این درگاه مجازی وابسته به فصلنامه تخصصی شهرومنظر است و به منظور ایجاد دسترسی آسانتر کارشناسان ، مدیران شهری ، دانشجویان ، اساتید دانشگاه و فعالان و صاحب نظران مسائل شهری راه اندازی گردیده است. 

نماد الکترونیک شهرومنظر