شما اینجا هستید: خانهمقالاتبرنامه ریزی و مدیریت شهریارزیابی کاربری اراضی منطقه14 شهر تهران

ارزیابی کاربری اراضی منطقه14 شهر تهران

نوشته شده توسط  سعیده میرابی دانشجوی کارشناسی ارشد جغرافیا و برنامه ریزی شهری 06 شهریور 1392 برای نظر دادن اولین باش!
این مورد را ارزیابی کنید
(10 رای‌ها)

چکیده
تحلیل کاربری اراضی شهری چگونگی استفاده از توزیع ، حفاظت ، ساماندهی مکانی –فضایی فعالیت ها و عملکردی های شهری را بر اساس خواست و نیازهای جامعه شهری، بررسی می کند. امروزه با توجه به رشد نابسامان کالبدی و بی تعادل شهرها در کاربری های موجود و از طرفی برای ارتقای کیفی شهرنشینی و تعادل بخشی و ساماندهی و بهینه گزینی کاربری ها ، اراضی شهرها، از اهمیت بسیار زیادی برخوردار است. در این مقاله کاربری اراضی منطقه 14 شهر تهران بررسی می شود. منطقه 14 کوچکترین منطقه تهران است که از سویی با وجود افزایش جمعیت دارای محدودیت در توسعه می باشد. در این پژوهش سرانه های کاربری شهری در این منطقه مورد ارزیابی قرار گرفته که با سرانه های استاندارد تفاوت دارد پس جهت ساماندهی و تعادل بخشی و بالا بردن کیفیت زندگی شهری لازم است تا در برنامه ریزی کاربری اراضی شهری به موضوع کمبود سرانه های شهری توجه شود تا بتوان پاسخگوی نیازهای شهروندان در آینده( افق طرح تفصیلی) بود.
واژگان کلیدی: کاربری اراضی شهری، سرانه کاربری شهری، منطقه 14 شهر تهران
مقدمه
یکی ازابزارهای مهم برنامه ریزی درزمینه کاربری زمین استفاده ازسرانه های کاربری زمین است که نقش اساسی درتهیه طرح های شهری ونحوه ی توزیع وتقسیم اراضی شهری دارد. اما مجموعه مطالعات وبررسی های انجام شده دراین زمینه نشان می دهدکه نظام برنامه ریزی سرانه ای ایران اصولاًبا تنگناهای اساسی نظری وعملی روبروست به همین دلیل مجموعه روشها و فنون تعیین سرانه های شهری یا اصولاً از مفهوم برنامه ریزی کاربری زمین و جامع نگری لازم بی بهره اند ویا پیش شرط های لازم برای کاربرد درست آنها در طرح های شهری ایران وجود ندارد و درواقع ابزار سرانه های کاربردی به دلیل خصلت کالبدی-کارکردی خود بسیار ناتوان تر ازآن است که بتواند به نیازهای برنامه ای وابعاد حقوقی،اقتصادی واجتماعی استفاده از زمین وفضا پاسخ گوید به همین دلیل دراغلب موارد تحقق پیدانکرده است. رشد سریع جمعیت مجموعه شهری تهران باعث گسترش پراکنده هرج ومرج درکاربری زمین وتبدیل اراضی کشاورزی وباغات به مناطق مسکونی و صنعتی وتبدیل روستاها به شهرکها ودر نهایت توسعه ناموززن گردید. این رشد سریع جمعیت شهری درمنطقه 14 فرصت هرگونه برنامه ریزی را ربود و هم اکنون این منطقه با مشکلات عد یده ای دررابطه با وجود کاربری ها ودسترسی به آنها مواجه است.
روش تحقیق
اين تحقيق به روش توصیفی- تحلیلی و تطبیقی تهيه شده است. در مطالعه وضع موجود روش توصیفی و تحلیلی مورد استفاده قرار می گیرد. و در بخش مطالعه میزان سرانه کاربری شهری در سطح منطقه و مقایسه آن با معیارها و استانداردهای بهینه کاربری شهری و نحوۀ توزیع آن در سطح شهر از روش معیاری و تطبیقی استفاده می شود. اطلاعات مورد نیاز این پژوهش به روش کتابخانه ای گردآوری می گردد با مراجعه به مراکز علمی و کتابخانه های موجود در سازمانهای مختلف منابع نظری و علمی موضوع گردآوری شده است. و آمار و اطلاعات جمعیتی ازمرکز آمار تهیه گردید. همچنین نقشه های مورد نیاز از شهرداری منطقه 14 تهران تهیه شده است.
پیشینه تحقیق
از تحقیقاتی که در ایران در زمینه ارزیابی کاربری اراضی شهری انجام گرفته می توان به موارد زیر اشاره کرد:
دکتر زیاری در مقاله ای تحت عنوان برنامه ریزی کاربری اراضی شهر میناب به بررسی وضعیت کمی و کیفی کاربری و برآورد کمبودهای آن در شهر میناب پرداخته است.
مصطفی قدمی در پایان نامه کارشناسی ارشد خود تحت عنوان تجزیه و تحلیل کاربری زمین شهر کلاردشت با دیدگاهی انتقادی به بحث سرانه ها و استاندادرها و با بهره گیری از دیدگاه فضایی به این موضوع پرداخته است.
مهدی زنگنه در پایان نامه کارشناسی ارشد خود با عنوان ارزیابی و تحلیل کاربری زمین شهر خواف به بحث سرانه ها و استانداردها پرداخته است.
صابر زارعی نیز در پایان نامه خود با عنوان ارزیابی و تحلیل کاربری اراضی شهر سقز با بررسی سیر تحول کالبدی شهر سقز و تحولات جمعیتی آن به صورت مقایسه ای، کاربری ها را به تفکیک نواحی با استفاده از شاخص ضریب مکانی با یکدیگر مقایسه کرده و کاستی های هر یک را در سطح نواحی و کل شهر نمایان گردانده است.

تعاریف و مفاهیم
مفهوم کاربری اراضی شهری
زمین مکانی است که تمامی فعالیت های انسانی بر روی آن انجام شده و منبع مواد لازم برای این کار محسوب می شود. استفاده انسان از این منابع کاربری زمین نامیده می شود. که بسته به اهداف مورد نظر همچون تولید غذا تامین سرپناه، تفریح، و ... و نیز خصوصیات زیستی-فیزیکی زمین وضعیت متفاوتی را ارائه می دهد.(بریاسولیس، 1389، 20)
نحوه استفاده از زمین وکارکردی که به آن تعلق می گیرد را کاربری زمین(Land use) گویند، این کارکرد ممکن است در مقیاس منطقه باشد یا در مقیاس سکونت گاههای انسانی و شهر که در اینجا محور دوم مورد نظر است . اصطلاح و مفهوم کاربری زمین، ابتدا در غرب به منظور نظارت دولت ها بر نحوه استفاده از زمین و حفظ حقوق مالکیت مطرح شد، ولی با گسترش سریع شهرنشینی وتحول در برنامه ریزی شهری و منطقه ایی، ابعاد ومحتوای آن روز به روز وسیع تر وغنی تر شد (عسگری و همکاران،5،1381) .
جی آر اکالاگان در کتاب کاربری زمین تاکید می کند که کاربری اراضی بررسی چگونگی استفاده از فضا در مقیاس منطقه در راستای شناخت تاثیر انسان بر محیط است که در بهره وری از منابع توسط جوامع انسانی رخساره می یابد (اکالاگان،1378) .
سرانه های کاربری شهری
سرانه عبارت از مساحت، تقسیم بر جمعیت، در واقع سرانه عبارت از مقدار زمینی که به طور متوسط ازهر کدام از کاربریهای شهری به هرنفر از جمعیت از شهر می رسد . درتعیین سرانه عواملی از قبیل زمین، نوع درآمد مردم، امکانات گسترش شهر، موقعیت اقلیمی و طبیعی شهر، مسائل اجتماعی، آداب ورسوم، نیازهای جمعیت به تاسیسات رفاهی، نوع معشیت، تکنولوژی ساختمان و غیره موثر است .
معمولا تعیین سرانه ها در ارتباط با نوع تراکم های پیشنهادی قرار دارد . جمعیت مهمترین عامل در تعیین میزان توسعه شهری در آینده است . تعیین سرانه های مسکونی از اولویت اساسی برخوردار است .
درتعیین سرانه های مسکونی عواملی مانند: درآمد خانوار، بعد خانوار، قیمت زمین، حداقل تفکیک زمین، اقلیم شهر، خصوصیات فرهنگی موثراست . معمولا پس از تعیین مساحت کل شهر و نیازها جمعیت در هریک ار تراکم ها، باید مبادرت به تعیین سایر سرانه های شهری مشتمل بر سرانه های تجاری، اداری، تفریحی وغیره گردد . سرانه مسکونی باید متناسب با خصوصیات جمعیت در تراکم مبتنی بر مطالعات اساسی باشد .
سرانه خالص عبارت است از مساحت اراضی مسکونی آن حوزه(متر مربع) به جمعیت ساکن درآن حوزه .
سرانه ناخالص عبارت از مساحت کل مساحت اراضی ساخته شده یک شهر یا یک حوزه شهری (متر مربع) به جمعیت ساکن درآن شهر یا حوزه (زیاری،71،1381) .
استاندارد سرانه مطلوبترین وضعی که برای یک سطح از کاربری می شود در نظر گرفت استانداردهای سرانه کاربری اراضی با توجه به پارامترهایی همچون عوامل محلی، ویژگیهای خودکاربری، عوامل اقتصادی، اجتماعی وغیره می باشد( رضویان، 34،1381) .
شناخت منطقه 14 شهر تهران
محدوده منطقه 14 براساس حد شرقي خط محدوده قانوني در طرح ساماندهي (جامع) 1381 مساحتي برابر با 2203 هكتار را دارا مي باشد. اين محدوده از دو بخش متمايز تشكيل يافته است . محدوده غرب بزرگراه افسريه با مساحت 1457 هكتار در قالب نواحي پنجگانه شهرداري تحت مديريت فعال شهرداري منطقه مي باشد و از شمال به خيابان پيروزي، از غرب به خيابان 17 شهريور، از جنوب به خيابان هاي خاوران و 45 متري آهنگ محدود مي باشد. بخش شرق بزرگراه افسريه با مساحت 747 هكتار كه از شمال به ادامه خيابان پيروزي و قصر فيروزه و از شرق به خط محدوده قانوني و از جنوب به خيابان شهيد رحيمي محدود مي گردد به لحاظ استقرار عناصر بزرگ مقياس (ورزشگاه تختي، بيمارستان بعثت و ...) و همچنين سطوح وابسته به ارگانهاي نظامي (اعم از مسكوني، آموزشي و ...) عليرغم بهره مندي از خدمات عمراني و خدمات شهري منطقه، مديريت شهري منطقه به لحاظ اعمال الزامات و مقررات شهري از حيطه عمل محدودتري برخوردار ميباشد.
بافت فيزيكي اين منطقه مشخصاً از دو بخش مجزا و متفاوت تشكيل شده است كه اين دو بخش توسط خيابان دهم فروردين (سليمانيه ) از هم جدا شده اند و عبارتند از:
اراضي بخش غربي : اين بخش از منطقه ، همان روستاهاي قديمي اطراف تهران در دوران قاجار را تشكيل مي دهد كه در اثر توسعه و گسترش شهر تهران عمدتاً نوسازي شده است و بطوركلي داراي بافت ريزدانه و قطعات كوچك ومتراكم با عملكرد غالب مسكوني مي باشد.
اراضي بخش شرقي : اين بخش داراي بافت منظم و متشكل از شبكه هاي شطرنجي است و سيستم شهرسازي نوين و نسبتاً همگاني در اين بخش به اجرا درآمده است . عمدة اين بخش را محلات صد دستگاه و پرستار تشكيل مي دهد. متون تاريخي، وجود آباديهاي دولاب و سليمانيه را بعنوان نواحي مسكوني حاشيه شرقي تهران در محدوده منطقه چهارده بيان مي دارد. دولاب يكي از دروازه هاي 12 گانه شهر تهران بوده كه متأسفانه به دستور شهردار وقت تهران در عصر پهلوي دستخوش تخريب قرار گرفته و امروزه تنها نامي از اين بناي باارزش شهر باقيمانده است. سليمانيه جزيي از آبادي دولاب به شمار مي رفته و نام قديمي آن اصفهانك بوده است.
منطقه 14 شامل 6 ناحیه و 26 محله است که محلات دولاب - کوی بانک رهنی - سلیمانیه سرآسیاب صددستگاه غیاثی و قصر فیروزه از اهم آنها است.

 

شکل 1: موقعیت محلات منطقه 14

 

جمعیت منطقه14
جمعيت منطقه در فاصله سال هاي 1359 تا 1375 نه تنها افزايش نداشته بلكه با مختصر كاهش از 398858 نفر در سال 1359 به 395968 نفر در سال 1365 و 394611 در سال 1375 رسيده است ولي در فاصله سال هاي 1375 تا 1385 با يك رشد جهشي حدود 205 درصد به حدود 483432 رسيده است . ثبات نسبي جمعيت طي سال هاي 75-59 براساس آمارهاي منتشره با روند رشد ساخت و ساز واحدهاي مسكوني همخواني ندارد زيرا تنها در فاصله سال هاي 75-65 حدود 18400 واحد مسكوني در منطقه ساخته شده كه منجر به افزايش 6100 واحدي منطقه شده است حال اگرعليرغم تهديدها فرض را بر صحت آمار مذكور گذاريم تناقضات رشد تعداد واحدها با ظرفیت هاي ساختاري بافت همچنان باقي مي ماند و با شتاب گرفتن روند ساخت و ساز ها طي دهه 85-75 بر وخامت آن افزوده شده است روند خطرناكي كه از لحاظ كالبدي و ظرفیت بافت منطقه را به بحران خواهد كشاند لذا پيش بيني جمعيت 490000 نفري براي محدوده غرب منطقه ( بدون حوزه 169 آماري) نرخ رشدي 8 دهم درصدي را براي منطقه از سال 1385 تا سال افق طرح در نظر داشته كه با توجه به نرخ رشد1 درصدي بيست ساله 65-85 منطقه منطقي به نظر مي رسد.


چدول1: جمعیت منطقه 14


تراکم نسبی در منطقه با توجه به جمعیت سال 1385 معادل 20484 نفر در هر کیلومتر مربع است. این بیانگر تراکم بالای جمعیتی در این منطقه است.

پيشينه كلي تحولات منطقه
محدوده اراضي منطقه 14 در خارج از محدوده شرقي حصار ناصري قبل از برچيدن حصار تنها شامل هسته هاي روستايي دولاب و سليمانيه مي گرديده است . آغاز گسترش تهران بر روي اراضي منطقه 14 مقارن با دوره دو م گسترش سطحي تهران اتفاق افتاده است (1320 تا كودتاي 28 مرداد 1332 ه . ش). در اين دوره همزمان با شكل گيري هسته هاي مسكوني شرق تهران(نارمك، تهران نو ) گسترش شهر از شمال غربي اراضي كنوني منطقه 14 به طرف شرق (خيابان پيروزي ) و به طرف جنوب (خيابان 17 شهريور )و بخشي از اراضي حدفاصل اين دو محور را شامل مي شود. كوي چهارصد دستگاه در جنوب خيابان پيروزي نيز در همين دوره احداث گرديد . در دوره سوم گسترش سطحی تهران(41-1332 ه.ش) توسعه شهر در بخشي از اراضي كنوني منطقه 14 ، در يك جبهه شمال شرقي جنوب غربي تداوم يافت و در مسير خود روستاهاي دولاب و سليمانيه را نيز مشمول توسعه خود ساخت . در دوره چهارم (اوايل دهه 40 تا وقوع انقلاب ) منطقه 14 شاهد گسترش اراضي توسعه بر روي اراضي شمال شرق منطقه (از جمله احداث كوي فرح آباد ) و پيشروي ساخت وسازها در يك جبهه به سمت شرق (مستحدثات شرق بزرگراه افسريه ) و جنوب شرق بود . در اين دوره كل بدنه شمالي منطقه (جنوب خيابان پيروزي ) بخش مهمي از بدنه شرقي (غرب اتوبان افسريه ) بيش از نيمي از بدنه جنوبي (شمال بزرگراه آهنگ و خيابان خاوران) به زير ساخت وساز رفت . بخش مهمي از اراضي منطقه كه تا آن زمان از طرح تفكيكي با شبكه منظم برخوردار بودند در اين دوره پديد آمدند. آخرين سطوح گسترش سطحي تهران (پس از انقلاب اسلامي) در منطقه 14 نمودي متفاوت با دوره هاي قبل پيدا كرده است . اراضي باقيمانده در ربع جنوب شرق منطقه تا اوايل دهه 70 به زير ساخت وساز رفته و باتوجه به محد وديت اراضي، گسترش سطحي جاي خود را به گسترش دروني داده است.(خلاصه گزارش طرح تفصیلی منطقه 14، 9).
ساختار فضایی – کالبدی و نظام کاربری اراضی منطقه
محدوده منطقه 14 براساس حد شرقي خط محدوده قانوني در طرح ساماندهي (جامع) 1381 مساحتي برابر با 2203 هكتار را دارا مي باشد. اين محدوده از دو بخش متمايز تشكيل يافته است . محدوده غرب بزرگراه افسريه با مساحت 1457 هكتار در قالب نواحي پنجگانه شهرداري تحت مديريت فعال شهرداري منطقه مي باشد و از شمال به خيابان پيروزي، از غرب به خيابان 17 شهريور، از جنوب به خيابان هاي خاوران و 45 متري آهنگ محدود مي باشد. بخش شرق بزرگراه افسريه كه از شمال به ادامه خيابان پيروزي و قصر فيروزه و از شرق به خط محدوده قانوني و از جنوب به خيابان شهيد رحيمي محدود مي گردد وضعیت کالبدی – فضایی کاربریهای موجود منطقه 14 حاکی از آن است که کاربریهای مسکونی بیشترین سطح را به مقدار 47 درصد به خود اختصاص داده است شبکه معابر و فضای سبز به ترتیب بعد از کاربری مسکونی بیشترین سطوح را به خود اختصاص داده اند.
ساختار تقسیمات منطقه
بر اساس تقسيمات شهري شهرداري منطقه ، اين منطقه در سال 1385 داراي 6 ناحيه رسمي و 26 محله شهري بوده که مساحت محدوه مورد بررسی در وضع موجود بالغ بر 6/74 هکتار است .در جدول شماره 2 وسعت و جمعيت محلات و نواحي منطقه منعكس شده است.

جدول شماره 2: ساختار تقسيمات منطقه و مشخصه هاي آن(1385)


ماخذ: برنامه سال 90 شهرداری منطقه 14،معاونت برنامه ریزی و توسعه شهری1389
سرانه کاربری اراضی منطقه
موجوديت شهر از فضاهاي مختلفي تشکيل شده است که هر کدام از آنها براي حمايت از برخي از فعاليت هاي فردي و اجتماعي شهروندان شکل مي گيرد . با توجه به اينکه هر فعاليت به فضايي با ويژگي هاي خاص خود نيازمند است ، در صورت عدم وجود فضاي مناسب روند وقوع فعاليت ها دچار مشکل شده و در نهايت موجوديت شهر از جنبه هاي مختلف اجتماعي و فرهنگي با مشکل روبرو خواهد شد . از اين رو هدف طراحان و برنامه ريزان شهر تامين و ارتقاي کيفي فضاهاي مورد نياز فعاليت هاي مختلف شهروندان است( کلامي ، 1385، 474 ) .
در مطالعات کالبدی شهر، بررسی نوع کاربری زمین بسیار اهمیت دارد. در این زمینه معیارهای مانند کارایی، برابری، پایداری و سازگاری در نظر گرفته می شود. بدیهی است بررسی سطوح و سرانه کاربری اراضی جهت نیل به شناخت عمیق تر میزان سازگاری، مطلوبیت و ظرفیت اين كاربري ها اهميت دارد تا بدین طریق نیازها و کمبودهای شهر شناسایی شود. لذا به بررسی کاربری های شهری در منطقه می پردازیم. شکل شماره 2کاربری اراضی منطقه را نشان می دهد.


شکل 2: کاربری اراضی منطقه 14

کاربری مسکونی:
در میان کاربریهای گوناگون، کاربری مسکونی در ایجاد آسایش و امنیت شهروندان از اهمیت ویژه ای برخوردار است و یکی از اساسی ترین نیازهای جوامع بشری است. کاربری مسکونی از نظر مساحت مهمترین نوع کاربری زمین شهری است و هدف اصلی از پیش بینی فضاهای مسکونی برآورد مقدار لازم در بافت موجود و گسترش آینده شهر به منظور خانه سازی است. متوسط سرانه زمین مسکونی در ایران، بین 20 تا 50 مترمربع است در مورد سرانه پیشنهادی زمین مسکونی برای شهرهای ایران، سه پیشنهاد مطرح است که به ابعاد و اندازه های خانوار و تراکم های مختلف باز می گردد و به شرح زیر است. (رضویان 1381 ص 104).
الف) حداقل سرانه مسکونی در تراکم کم 50 مترمربع
ب) حداقل سرانه مسکونی در تراکم متوسط 40 مترمربع
ج) حداقل سرانه مسکونی در تراکم زیاد 30 مترمربع
میانگین سرانه کاربری های مسکونی در شهر تهران 22.96 مترمربع است.
بیشترین کاربری این منطقه مربوط به کاربری مسکونی می باشد که مساحتی برابر6992011 و سرانه این کاربری 99/15 متر مربع می باشد شکل شماره 3 وضعیت کاربریهای مسکونی این منطقه را نشان می دهد.بررسي سرانه مسکوني نواحي شش گانه منطقه14 نشان مي دهد که تفاوت زيادي بين نواحي منطقه14وجود دارد به طوري که ناحيه 5 که کمترين وسعت از لحاظ اختصاص کاربري مسکوني را به خود اختصاص داده بود بيشترين سرانه را دارا مي باشد .
کاربری آموزشی:
به لحاظ اهمیت کاربری آموزشی در توسعه منابع انسانی و جامعه، این کاربری در شهرها از اهمیت ویژه ای برخوردار است. در استانداردهای بین المللی، سرانه کاربری آموزشی برای هر فرد 5-4 مترمربع است. بر اساس استانداردهای منتج از دفتر آموزش و پرورش استاندارد آموزشی شهری(زمین و زیربنا، به نسبت هر ساکن شهری و بر حسب تقسیم بندی های داخلی شهرها حدود 4/4 مترمربع است.
در مکان یابی مراکز آموزشی در سطح شهر، باید بین مراکز آموزشی و مراکز مسکونی بوسیله پارک، فضای سبز و یا معبر محلی تفکیک شوند تا سر و صدای دانش آموزان موجب سلب آسایش همسایگان نگردد و مراکز آموزشی به دلیل آلودگی هوا یا آلودگی صوتی نباید در مجاورت مراکز صنعتی ساخته شود علاوه بر اینها از نظر تراکم، حداکثر طبقات ساختمانی کودکستان1طبقه، دبستان 1 تا 2 طبقه، مدرسه راهنمایی 1 تا 3 طبقه و دبیرستان 1 تا 3 طبقه است و عرض کلاسها نبایستی از 7/5 متر کمتر باشد. میانگین سرانه کاربری های آموزشی در شهر تهران 0.86 مترمربع است.
این کاربری در مجموع 305400 متر مربع و سرانه 77/0 متر مربع را به خود اختصاص داده است کاربري آموزشي در اين مبحث شامل کليه مقاطع و مراحل آموزشي (کودکستان ،مدارس ،دانشگاهها و آموزشگاهها ) مي باشد.
کاربری بهداشتی درمانی:
خدمات بهداشتی- درمانی امروزه به عنوان یکی از زیر ساختهای شهری جهت توسعه نواحی مطرح است و هدف آن بالا بردن سطح سلامت، تقویت انرژی فعال افراد، افزایش طول عمر و بالاخره پیشگیری از بروز و شیوع انواع بیماریها و درمان بموقع آنها است. منظور از سلامت افراد تنها تندرستی و تعادل جسمانی آنها نیست بلکه تعادل روحی و اجتماعی آنها نیز مد نظر است. میانگین سرانه کاربری های بهداشتی درمانی در شهر تهران 0.53 مترمربع است.
کاربریهای درمانی بایستی بر اساس نیاز و دسترسی سریع مردم انجام پذیرد. در عین حال باید به دور از سر و صدای ناشی از ازدحام جمعیت و ترافیک و در عین حال دارای محوطه وسیع فضای سبز جهت تلطیف هوای محیط مجاور باشد.
خدمات بهداشتي- درماني امروزه بعنوان يکي از زير ساختهاي شهري درجهت توسعه نواحي مطرح است وهدف آن بالا بردن سطح سلامت و ازدياد نيروي فعاليت افراد وطولاني کردن عمر و بالاخره پيشگيري از بروز وشيوع بيماري ها ومعالجه به موقع آنها است.( رضويان ، 1381 ، 105 ) این کاربری در مجموع 35715 متر مربع و سرانه 08/0متر مربع را به خود اختصاص داده است.
کاربری اداری و تجاری
این گروه از کاربریها با توجه به اینکه مورد مراجعه روزانه بسیاری از شهروندان قرار می گیرند، باعث ایجاد مشکلات ترافیکی بسیاری ایجاد می شوند، باید بصورت مناسب مکان یابی شوند. سرانه پیشنهادی در ایران برای این کاربری بین 5/1 تا 5/2 مترمربع می باشد. میانگین سرانه کاربری های تجاری در شهر تهران 2.75مترمربع است.
در منطقه 14 کاربری اداری 79906 مترمربع و کاربری تجاری 434988 متر مربع و در کل مجموع سرانه 17/1 درصد را به خود اختصاص داده اند.
کاربری فرهنگی و اجتماعی
شهرها بستر و تجلی گاه فرهنگ ها و مکان پویائی فرهنگی و تمدن اقوام بوده و هستند. این گروه از کاربریها شامل مساجد، حسینیه ها، کتابخانه ها، سینماها، سالن اجتماعات و... می باشد. سرانه پیشنهادی وزارت مسکن و شهر سازی برای این نوع کاربری، بین 75 0/0 تا 5/1 متر مربع است .
از آنجا که مراکز فرهنگی بایستی در دسترس عموم باشند، در مرکز شهرها مکان یابی شده و بیشتر در مجاورت فضای سبز و مراکز پارکهای موجود احداث می شوند.
این کاربری ها نشانگر سطح رفاه و پیشرفت یک جامعه را نشان می دهنداين گروه از کاربريها شامل مساجد ، حسينيه ها ، کتابخانه ها ، سينما ها و تئاتر ها مي شود در منطقه 14 این کاربریها درمجموع 21618 متر مربع و سرانه 05/0 درصد را به خود اختصاص داده اند. میانگین سرانه کاربری های فرهنگی اجتماعی در شهر تهران 0.37 مترمربع است.


کاربری شبکه ارتباطی
شبكه معابر اصلی ارتباط دهندۀ تأسیسات مختلف شهری محسوب می شوند. و از این نظر اهمیتشان در سطح شهرها قابل توجه است . حمل و نقل و جابجایی از نیازهای اولیه و کارکردهای اصلی حیات شهر است و مهمترین و حساسترین فضاهای عمومی یک شهر را تشکیل می دهند، زیرا علاوه بر اینکه 25% تا 30% از اراضی شهرها به این فضاها اختصاص یافته، راهها مهمترین عنصر تشکیل دهنده و محل اتصال و ارتباط فضاها و کاربریهای شهری به یکدیگر به شمار می آیند. شبکه معابر منطقه 14 دارای دو بافت متفاوت در شرق و غرب است در منطقه شرقی دارای بافت منظم و جدیدی می باشد که شبکه معابر آن ترکیبی از شطرنجی و لوپ های شهری است در بخش غربی دارای بافت نامنظم و ارگانیک و نامناسب با ترافیک سواره می باشد.
شبکه معابر موجود در منطقه 14 به 4 گروه عمده تقسیم شده اند که عبارتند از :
1)معابر شریانی درجه یک بزرگراه 2 )معابر شریانی درجه دو اصلی
3) معابر شریانی درجه دو فرعی 4) سایر معابر محلی
براساس مطالعات موجود طول معابر موجود با عرض 20 متر بیشتر به شرح ذیل می باشد:
الف) طول معابر بزرگراهی 9700 متر
ب) طول معابر 35 متری و بالاتر 18000 متر
ج) طول معابر 20 تا 35 متری 18500 متر
سطح کل معابر منطقه 4269947 متر مربع است که با توجه به مساحت منطقه سرانه این کاربری 2.9 متر مربع است.
کاربری ورزشی
با توجه به این که مراکز ورزشی باعث سلامت جسمی و روحی شهروندان می گردد، اختصاص یافتن فضایی برای ورزش و تفریح از ضروریات زندگی شهری است. سرانه فضاهای ورزشی برای شهرهای ایران 4 مترمربع پیشنهاد می گردد.
کاربری ورزشی نیز مساحتی حدود 137458متر مربع و سرانه 31/0 متر مربع را از کل کاربریها موجود را به خود اختصاص داده است . میانگین سرانه کاربری های ورزشی در شهر تهران 1.25مترمربع است.

 

کاربری فضای سبز
طبق استاندارد جهانی تا سطح شهر باید به فضای سبز اختصاص داده شود. سرانه پیشنهادی سازمان ملل برای کاربری فضای سبز 25-20 مترمربع و سرانه پیشنهادی سازمان مسکن و شهر سازی 12-7 مترمربع است . میانگین سرانه کاربری های فضای سبز در شهر تهران 8.64 مترمربع است.
امروزه فضاي سبز در شهرها جز لا ينفک ساختار شهر و يکي از عناصر اصلي آن مي باشد .در گذشته نقش غالب فضاهاي سبز به زيبا سازي و سپس ظاهر سازي محيط مصنوع محدود مي باشد .ليکن امروزه کارکرد اين فضاها در سطح شهرها نقش به مراتب وسيع تر و اساسي تر به خود گرفته است( سعيدنيا ،109:1378). در منطقه 14 فضای سبز سطحی معادل 1022153متر مربع با سرانه 34/2 متر مربع را به خود اختصاص داده است.
کاربری صنایع
تعیین سرانه های پیشنهادی برای صنعت، غالباً به تجزیه و تحلیلهای اقتصادی، اجتماعی و سیاسی نیاز دارد و آنچه در مطالعات شهری بیشتر به آن توجه می شود، تعیین پایه اقتصادی شهر و شناخت فعالیت های شهر از نظر اقتصادی و اجتماعی است. با گسترش صنعت در شهرها اهمیت آن بیش از پیش نمایان شده است. در کشورهای مختلف بر اساس درجه توسعه صنعتی، مقدار زمین اختصاص یافته به صنایع متفاوت است. (پورمحمدی 1382، ص 48 ). که در کشور ما سرانه پیشنهادی برای کاربری صنعتی و کارگاهی بین 2تا5/3 مترمربع در نظر گرفته شده است. از نظر ساماندهی صنایع و خدمات شهری برای برنامه ریزان دو نکته حائز اهمیت است.
اول اینکه، چه صنایعی باید و می تواند در شهر مستقر شوند.
دوم اینکه، صنایع و خدمات شهری چگونه باید در شهر توزیع و ساماندهی شود. در مکان یابی صنایع علاوه بر ملاحظه اثرات زیست محیطی، باید ضوابط و معیارهای دیگري چون همجواری، تسهیلات دسترسی، حریم و غیره را در نظر گرفت.
میانگین سرانه کاربری های صنعتی در شهر تهران 2.84 مترمربع است.
این کاربریها در مجموع 385242 متر مربع و سرانه69/1درصد را به خود اختصاص داده که در کل سطح منطقه پراکنده اند .

 


کاربری تأسیسات و تجهیزات شهری:
این گروه از کاربریها، دامنه وسیعی از خدمات شهری را در بر می گیرد. از جمله فضاهای مربوط به تأسیسات زیر بنایی شامل آب، برق، گاز، فاضلاب، مخابرات، دفاتر پستی، پمپ بنزین ، کشتارگاهها و...می باشد.
در مقیاس عملکردی، تأسیسات و تجهیزات در چارچوب تقسیمات فضایی، جای سایر کاربریها را نمی گیرند و تقسیمات فضایی خاص خود را که بستگی به عوامل متعددی چون تراکم جمعیت، میزان نیاز به خدمات خاص، فواصل دسترسی و دیگر موارد دارد می طلبد. بعضی از این تأسیسات مانند جمع آوری و دفع زباله در خارج از محدوده و اراضی خارج از محاسبات بافت پیوسته شهر تأمین می گردد و سرانه پیشنهادی برای این کاربری بین 5 تا 7متر مربع است ( رازانی و همکاران. 1383 ص 20 ).
مساحت کاربری صنایع منطقه 439218 متر مربع است که سرانه آن 0.09 متر مربع می باشد. میانگین سرانه کاربری های تاسیسات و تجهیزات در شهر تهران 1.86 مترمربع است.
جدول شماره3: کاربری های اراضی منطقه 14(1385)


در جدول4 مقایسه سرانه کاربری های شهری در شهرهای با جمعیت 30 تا 500 هزار نفر در ایران ، سرانه پیشنهادی در طرح های شهری ایران ، سرانه در کل کشور و شهر تهران صورت گرفته است.
جدول شماره4- مقایسه سطوح و سرانه کاربری ها

نتیجه گیری
يكي از ويژگي هاي بارز منطقه در مبحث كاربري اراضي، كمبود سطوح خدماتي و توزيع نامتعادل سطوح موجود خدماتي است . در كنار اين اشكال اساسي، كمبود فضاي سبز و باز و دشواري دسترسي به كاربري ها هم خودنمايي مي كند، يعني در سطح منطقه 14 كمبود فضا بايد در شرايط فقدان اراضي آزاد و عمدتاً از دل بافت هاي پر، جبران شود .
براي تأمين اين سطوح در سطح منطقه ، در بخش فضاي سبز ، سطوح داراي كاربري مصوب قبلي و اراضي باير موجود به عنوان سطوح قابل تأمين تلقي شده اند ولي در بخش خدمات به لحاظ ماهيت انتفاعي آنها تنها سطوح مصوب طرح تفصیلی ملاك عمل به عنوان سطوح قابل تأمين در نظر گرفته شده اند و مابقي سطوح موردنياز بايستي در پهنه هاي مناسب از طرف نهادهاي ذيربط تدارك و تأمين گردد.
بخش عمده سطوح موردنياز و كمبودها بايستي از دل بافت هاي ساخته شده كنوني ايجاد گردد . در واقع راهبرد پيشنهادي منطقه در مورد تجميع به ويژه در بافتهاي ارگانيك منطقه و آزادسازي فضاي لازم، با راهبردهايي چون تلاش براي ايجاد ديدگاه هاي هماهنگ ميان شهرداري منطقه و مركز، هيئت دولت و مجلس براي جلب حمايت هاي برنامه اي، اعتباري و حقوقي پشتوانه تحول - تلاش براي ارتقاء ساختاري تشكيلاتي و تجهيز سازماني شهرداري براي ايفاي نقش ارشادي، يعني تقويت دپارتمان هاي برنامه ريزي اقتصادي، اجتماعي، فرهنگي سياسي و حقوقي تلاش براي درگير كردن مردم در جهت عمران و آبادي محيط زندگي خود از طريق روشنگري و اعتمادسازي، ايجاد اميدواري نسبت به آينده و ارائه برنامه هاي روشن و مشخص در اين عرصه همراه بوده است.
باتوجه به بررسی تک تک کاربری های زمین درسطح منطقه و نواحی مختلف وبرآوردسطح کمبودنیازمند یهای کلی درسطح منطقه اولویت بندی با خدماتی چون کاربری های فرهنگی مذهبی،درمانی ، ورزشی ، اداری ،تاسیسات وتجهیزات شهری وتجاری می باشدکه بیشترین کمبود را نیز درسطح نواحی دارند بنابرین می توان با استفاده از کاربری اراضی بایرچشم پوشی کردن وانتقال اراضی صنعتی ونظامی واختصاص آن به کاربری خدماتی وافزایش طبقات ساختمانی کاربری خدماتی ، بالا بردن تراکم درواحد سطح کمبود خدمات رفاهی منطقه راجبران نمود .

 

منابع
• برنامه سال 90 شهرداری منطقه 14،معاونت برنامه ریزی و توسعه شهری1389
• بریا سولیس هلن،1389، الگوهای تحلیلی تغییر کاربری زمین رویکرد نظری و مدل سازی، مترجمین دکتر مجتبی رفیعیان ، مهران محمودی، نشر آذرخش
• پور محمدی، محمد رضا،1382. برنامه ریزی کاربری اراضی شهری ، سمت.
• رضویان، محمدتقی،1381. برنامه ریزی کاربری اراضی شهری.
• زیاری، کرامت الله ،1381. اصول و روشهای برنامه ریزی منطقه ای. دانشگاه یزد.
• سعید نیا، احمد، 1378. کاربری زمین شهری، جلد دوم،کتاب سبز راهنمای شهرداریها، وزارت کشور.
• مرکز آمار ایران، سرشماری عمومی نفوس و مسکن، 1385

 

نظر دادن

از پر شدن تمامی موارد الزامی ستاره‌دار (*) اطمینان حاصل کنید. کد HTML مجاز نیست.

آپلود مقاله

الزامی *

 

اجتماعات و خبرنامه

درباره شهر و منظر

درگاه مجازی شهرومنظر فضایی است برای انعکاس جدیدترین رویدادها ، فن آوری ها و مقالات علمی در حوزه مباحث شهرسازی ، معماری منظر ، معماری ، محیط زیست و میراث فرهنگی .این درگاه مجازی وابسته به فصلنامه تخصصی شهرومنظر است و به منظور ایجاد دسترسی آسانتر کارشناسان ، مدیران شهری ، دانشجویان ، اساتید دانشگاه و فعالان و صاحب نظران مسائل شهری راه اندازی گردیده است. 

نماد الکترونیک شهرومنظر