شما اینجا هستید: خانهمقالاتبرنامه ریزی و مدیریت شهریتحلیل نظریه های نابرابریهای طبقاتی- اجتماعی در گرایش تحصیلی جوامع شهرنشین

تحلیل نظریه های نابرابریهای طبقاتی- اجتماعی در گرایش تحصیلی جوامع شهرنشین

نوشته شده توسط  رسا صدفیان 06 شهریور 1392 برای نظر دادن اولین باش!
این مورد را ارزیابی کنید
(4 رای‌ها)

تحلیل نظریه های نابرابریهای طبقاتی- اجتماعی در گرایش تحصیلی جوامع شهرنشین
رسا صدفیان
کارشناس علوم اجتماعی
چکیده
نابرابری اجتماعی درفضای شهری حاصل دسترسی افتراقی نواحی شهر به منابع ارزشمند اجتماعی چون ثروت مادی، قدرت، منزلت و سرمایة فرهنگی است. مقاله حاضر به تحلیل وبررسی نظری های نابرابریهای طبقاتی _اجتماعی در جوامع شهری می پردازد در واقع موضوع این مقاله یک مسئله اجتماعی است که بر اساس چارچوب نظری با استناد برنظریات نظريه پردازان گیدنز ، مارکس، برلوکاچ وگلدمن تدوین شده است برای انجام مطالعه ی حاضر از متغیرهای تحصیلات، شغل و درآمد والدین ، میزان دسترسی به امکانات مادی و خرده فرهنگهای طبقاتی _ قومی استفاده شده است. روش مورد استفاده در این مقاله از روش توصیفی – تحلیلی استفاده شده است.
نتايج حاصله ازتحليل نشان مي دهد که بین، تحصیلات، اعتبارشغلی پدرو وضعیت درآمد والدین وگرایش تحصیلی و خرده فرهنگ طبقاتی –قومی و گرایش تحصیلی نوع رابطه معنا دار قدری بیشتر معلوم شده و توضیح مختصر داده شود . همچنین هر چه سرمايه اجتماعي بالاتر باشد نابرابري اجتماعي و همچنين احساس نابرابري کاهش خواهد يافت.
واژگان كليدي: نابرابری طبقاتی ، تضاد ،عدالت اجتماعی، جامعه شهری
مقدمه:
قلمرو رشدوفعال شدن استعدادها و توانایی های آدمی را زمان-مکان یا شرایط زمانی – مکانی (موقعیت) تعیین می کند وجهت می دهد. بنابراین تربیتی سودمند و اثر بخش خواهد بود که آن شرایط را در نظر بگیرد و با آن هماهنگ باشد و یا بتواند شرایط نامطلوب را به شرایط مطلوب تغییر دهد (شعاری نژاد1381، 21)
نابرابري هاي اجتماعي و استمرار فاصله طبقاتي يکي از معضلات جوامع بشري است.فاصله طبقاتي همراه بابي عدالتي،استمراروعمق نابرابريها را به صورت يک مسئله مزمن و مهم اجتماعي در مي آورد.در اين تحقيق به دنبال تعيين ميزان نابرابري هاي اجتماعي به بررسي سهم عوامل مختلف موثر بر نابرابري هاي اجتماعي پرداخته شده است. بدين منظور براي تبيين موضوع از منظري جديد ، سرمايه اجتماعي به عنوان متغير مستقل در کنار ديگر عوامل و احساس نابرابري به عنوان متغير وابسته ديگر مطرح شده است .
بیان مسئله
بقای هر جامعه مستلزم آن است که مجموعه ای از باورها، ارزش ها، رفتارها، گرایش ها، دانش ها و مهارت های فرهنگی-اجتماعی جامعه به نسل جاری و جدید منتقل شود.اماناگفته نبایدگذاشت که سرآغاز آموزش و پرورش را باید در نهاد اجتماعی اصلی، یعنی خانواده جستجو کرد که تمام کارکردهای لازم برای بقا و دوام زندگی اجتماعی را عهده دار است.(علاقه بند، 1370؛ 9)درعین حال آموزش و پرورش هر جامعه با نظام اجتماعی وفرهنگی آن پیوند معنا داری دارد ؛ولی دو نهاد آموزش و پرورش و خانواده بیش ازپیش رابطه تنگاتنگی با هم دارند .لیکن برای روشن شدن ارتباط واقعی این دونهادپایدار نباید از پدیده خاستگاه طبقاتی خانواده غافل شد.به عبارت دیگرنمی توان مساله شرایط طبقاتی ومنزلتی خانواده رادرتحلیل ارتباط خانواده باآموزش وپرورش ازنظردورداشته وحذف نمود!!؟
بعلاوه دریک نگاه دیالکتیکی ، تغییر و دگرگونی نظام طبقاتی جامعه در اثر گسترش آموزش و پرورش یک کارکرد ضمنی است که غالباً طبقه حاکم و صاحبان سرمایه را دچار هراس می سازد. زیرا برخورداری از آموزش و پرورش، ارتقای فرزندان طبقه کم درآمد جامعه را به پایگاه و مقام اجتماعی بالاتر میسر می سازد، واین فرایندی در جهت توسعه و پیشرفت جامعه است.(علاقه بند، 1370؛ 71) ازاین رو والدین برای فرزندان خود خواهان آموزش و پرورش بهتر و بیشتر هستند تا از این طریق آنها در جامعه به منزلت و پایگاه اجتماعی بالاتر نائل گردند.
پیچیدگی وظرافت مساله این است که دانش آموز از حوادث بالفعل زندگی درس می گیرد و از تجربه ها راهش را انتخاب می کند. برای او روحیه والدین و اولیه مدرسه، در حکم پیام، رفتارشان به منزله مواد خام و ارتباط در حکم نتیجه نهایی است؛ و هر ضربه ای از سوی محیط اطراف او را به انحطاط می کشاند.(مجله تربیت، سال 11، شماره سوم، 1383؛ 27)ازاین روبه نظرمحققان برای شناخت دانش آموز، مطالعه پایگاه طبقاتی خانواده یکی از ریشه های مهم ومقتضیات زندگی جمعی به ویژه درجوامع شهری توسعه نیافته می باشد. مطالعه جامعه شناسی طبقات اجتماعی نشان می دهد کودکان طبقه بالا با این هدف تربیت می شوند تا استعدادهای شان شکوفاتر گردد، ولی اعضاء خانواده های طبقات پایین خود را برای دست یابی به این هدف ترغیب نمی کنند؛وگرایش چندانی به تحرک اجتماعی ازخود بروزنمی دهند.چگونه این واقعیت اتفاق می افتدوچه زمینه ها وشرایطی دخالت دارند که این مساله،علائم وعوارض خودرادرخانواده وآموزش وپرورش برجای می گذارد؟وجریان اجتماعی شدن کودکان ونوجوانان جامعه رادچارتعلل وآسیب پذیری می کند؟
نظریه ها
در زمینه نابرابری و قشر بندی اجتماعی نظریه های متنوعی وجود دارد. در این مقاله نظرات چند تن از جامعه شناسان را می آوریم.
الف-آنتونی گیدنز:
آنتونی گیدنز با آگاهی کامل از نظریه های مارکس، وبر، دور کیم «نظریه ساختی شدن» خود درباره طبقه اجتماعی را به شیوه ای عرضه کرده است که یک دیدگاه جامع ترکیبی از آن به وجود می آید. وی در کتاب خود به نام «ساخت طبقاتی جوامع پیشرفته» بر آن است که ماهیت طبقه و قدرت، اهمیت بوروکراسی و نقش دولت را در جوامع پیشرفته نشان دهد. از دید او، نظام طبقاتی دو طبقه ای «بورژوا در برابر پرولتاریا» شیوه ای کامل است، به طوری که بسیاری از طبقه های بینابینی را به فراموشی می سپارد. وی باور داردکه پایه تفاوتهای طبقاتی، داشتن و نداشتن وسایل تولید(سرمایه ثابت ومتغیر) است؛ همچنین طبقه ها ناشی از تفاوت های قدرتی گروهها در بازار سرمایه داری هستند. در چارچوب اقتصادی، سرمایه داران، قدرت بیشتری نسبت به کارگران دارند. زیرا دارای حق مالکیت بر وسایل تولید هستند. در حالی که کارگران، فقط حق فروش نیروی کار خود را دارند. در اینجا گیدنز حق سومی را نیز یادآور می شود و آن، حق تملک و صلاحیت تحصیلی است. از دید گیدنز این حق، یعنی مالکیت تحصیل با مهارت نیروی کار. (ربانی، انصاری، 1385؛ 51- 50)پس بنابراین افرادمحکوم تحمل تفاوتهای طیقاتی درجوامع جدیدکه تجربه نظام سرمایه داری راطی می نمایند هستند؛وازآثاروعوارض آن متاثرمی باشند.بخصوص آن که بلحاظ پایگاه خانوادگی ازامتیازمالکیت تحصیل ومهارت نیروی کاربرخوردارنباشند.ازاین روفرصت های رشدوتحول روبه توسعه فکری-آموزشی افراد کاهش جدّی یافته وتنزل پیدامی کند.
ب-نظریه کارل مارکس:
مارکس عامل تفکیک طبقات اجتماعی را مبتنی بر رابطه ی انسانها با وسایل تولید می داند. ممکن است در یک جامعه، کشاورزی رونق داشته باشد. در این جامعه، دارندگان زمین و ابزار آلات کشاورزی اولین گروه اجتماعی را تشکیل می دهند. اگر جامعه صنعتی باشد دارندگان کارخانه های صنعتی، طبقه اول را تشکیل می دهند. به نظر مارکس رابطه ی بین طبقات، نوعی رابطه بهره کشی است. مارکس می نویسد:«کارگران عملاً بیش از آنچه کارفرمایان برای جبران هزینه ی اجیر کردن آنها نیاز دارند تولید می کنند. این ارزش اضافی منبع سود مهمی برای سرمایه داران محسوب می شود. ادامه این وضعیت موجب پیدایش اختلاف بیشتر طبقاتی می گردد». (گیدنز، 1994؛ 125)این اختلافات است که نابرابریها راایجادنموده ودامن می زند.درنتیجه آنهانابرابریها قرارگرفته اندبطورقطع دربهره برداری ازفرصتهای علمی-آموزشی ومنزلت هاودیگرامتیازهای ناشی ازآن،درمحدودیت جدی قرارگرفته واحساس محرومیت وفقرمی کنند.این احساس یک حس واقعی اجتماعی است که آثاروعواقب زیان بار ناشی ازخود رابرجای می گذارد ومنزلت هاودیگرامتیازهای ناشی ازآن،درمحدودیت جدی قرارگرفته واحساس محرومیت وفقرمی کنند.این احساس یک حس واقعی اجتماعی است که آثاروعواقب زیان بار ناشی ازخود رابرجای می گذارد؛وپویایی های ذهنی وفکری خلاق وکارآمد رادرفرزندان قشروطبقه محروم جامعه عقیم وبی خاصیت می کند.
ج- ماکس وبر:
وبر معتقد است طبقه اجتماعی درجامعه اگرچه بر پایه شرایط اقتصادی که بطور واقعی تعیین شده،بنا می گردد؛اما تقسیمات طبقاتی مبتنی بر کنترل یا فقدان کنترل وسایل تولید محقق می شود.
علت وجود این اختلافات اقتصادی ونابرابریهای اجتماعی ناشی از وجود مهارت در افراد، مدارک تحصیلی، نوع شغل و تخصص آنها می باشد که در طول زندگی پایگاه اجتماعی افراد موج ایجاد نموده وآنرا دامن می زند. در دوران معاصر این عوامل به صورت اکتسابی فراهم آورده می شود و ازاین رو به وسیله آنها می توانند طبقه اجتماعی خود را تغییر دهند.(گرب، 1385؛ 64)آن اشخاص وخانواده هایی که ازاین فرصتها مهارت ، مدرک تحصیلی،شغل مناسب وتخصص)بهره مندنشوند درچالش فشارسنگین نابرابریهای اجتماعی قرارگرفته وازعوارض زیان بارآن متاثرمی شوند.
چ- لوکاچ:
خدمت بزرگ لوکاچ، کارش درباره آگاهی طبقاتی است که به نظام های اعتقادی و مشترک کسانی اطلاق می شود که جایگاه طبقاتی همانندی را در جامعه اشغال می کنند. لوکاچ این را آشکار ساخته است که آگاهی طبقاتی نه مجموعه ای از آگاهیهای طبقاتی فردی ونه میانگین آنهاست، بلکه خصلت گروهی از آدمهایی است که جایگاه همانندی را در نظام تولیدی اشغال می کنند. پس آگاهی طبقاتی در واقع عبارتست از واکنشهای مناسب و عقلانی که در فرآیند تولید به موضع خاص نمونه موردنظر «منتسب» می شود.(همیلتون،1380؛77)
از منظر جامعه شناسی، تمایز میان نظام های اقتصادی وساختارهای اجتماعی جوامع عامل اصلی تعیین کننده آگاهی طبقاتی است. در واقع منظور لوکاچ این است که فقط در جوامع سرمایه دای و جوامع پس از آن می توانیم آگاهی طبقاتی بالفعل بیابیم. فقط در جوامع سرمایه داری است که منافع طبقاتی اقتصادی با روشنی به عنوان «نیروی محرکه» تاریخ پدیدار می شود و آگاهی طبقاتی شفاف می شود. پس مبارزه برای قدرت به صورت مبارزه برای آگاهی در می آید؛ یعنی مبارزه بر سر اختفای ایدئولوژیک یا افشای علمی شالوده طبقاتی جامعه.بنابراین هرقدرکه آگاهی طبقاتی درجوامع شهری ایجاد شده ورونق یابد،اعضاء طبقه عمومی مردم،نیروی محرکه ای می یابند که ازیک طرف به سمت کاهش فشارنابرابریها قدم بردارند؛وازطرف دیگربرتلاش شان جهت کسب امتیازات وفرصت های مناسب زندگی ازجمله رشدوپویایی علمی وآموزشی بیافزایند.اما اگراین آگاهی طبقاتی مشترک رقم نخورده وحاصل نگردد،بدیهی است که تکاپوهایی درفضای فکری-معرفتی نسل جوان آنچنان که موجبات توسعه اجتماعی وفرهنگی رابه بارآورد اتفاق نخواهد افتاد؛بعلاوه آسیب پذیری ها،گسستگی هاوتفرقه های اجتماعی درقلمرو قشروطبقه محروم یاپایین جامعه بویژه درسطح جوامع شهری نابالغ وتوسعه نیافته ودرحال گذرباتمام ابهام ها وبحران های دیگری که درگیر هستند،روزبه روز بیشترخواهد گردید.
خ- گلدمن:
به نظر گلدمن مفهوم بنیادی در علم اخیر همانا آگاهی بالقوه است؛ به عبارتی آگاهی بالقوه از امروشرایط واقعی باید ایجاد شود. بدین معنی که آگاهی واقعی حاصل شرایط بالفعلی است که آگاهی طبقاتی تحت آن وجود دارد. آگاهی بالقوه بیانگر امکانات در دسترس آن طبقه در چارچوب ساختار اجتماعی معین آن است. آگاهی واقعی بدین ترتیب «آگاهی جمعی» یک طبقه در مرحله ای معین از تاریخ آن است. در واقع موضع طبقاتی بر مبنای کلیت مناسبات میان افراد و جامعه آنچه را که گلدمن «ساختار روانی» مشترک تمامی اعضای آن طبقه می نامد تولید می کند. اما این بدین معنی نیست که همه محصولات فکری نمایانگر مواضع طبقاتی است؛ تنها محصولاتی نقش نمایانگر ایفا می کنند که مبین ساختاری مشترک باشند (همیلتون، 1380؛ 125)
ممکن است نشانه هایی ازپویش های فردی درحوزه آموزش وتحصلات علمی مواجه باشیم؛ اما عمده این تلاشها بیشترازکارکردفردی برخوردارند،وفاقدموج جمعی مشترک هستند.ساختارروانی مشترک قشروطبقه پایین وآسیب پذیردرجوامع شهری توسعه نیافته بگونه ای است که خود راحامل یک نوع آگاهی بالقوه موثروکارآمدنمی داندوبیشترخویش رادرموضع ضعف،احتیاج ونگرانی های ناشی ازآن،بحران کاستی اعتماد به نفس وفقدان خویشتن شناسی اجتماعی وتاریخی وفرهنگی(ملی-قومی) می بیند.همه این لوازم وشرایط کافی است که اشخاص را بجای آن که درفرایند تعلیم وهویت شهروندی پویا وموفق درنظام آموزش وپرورش، فعال وپرازانرژی خلاق وبا مهارت وتخصص وشغل های پردرآمد نماید، برعکس اشخاص رادچار انفعال وانزوا درمحیط های رسمی واصلی نهادهایی مانندآموزش متوسطه وعالی می کند.
منابع ومآخذ:
1. هاشميان فر ،جمشيد ، 1386،عوامل موثر بر نابرابري هاي اجتماعي با تأکيد بر سرمايه ي اجتماعي در شهر اصفهان،پایان نامه کارشناسی ارشد در رشته جامعه شناسی، دانشگاه اصفهان
2. طهماسبي، فردين ،1389،عوامل اجتماعي موثر براحساس نابرابري‌هاي اجتماعي و پيامدهاي آنها در شهر تهران
3. شريفي، عبدالنبي،1385،عدالت اجتماعی وشهر،تحلیلی بر نابرابری های منطقه ای در شهر،پایان نامه کارشناسی ارشد ،گروه جغرافیا،دانشکده علوم انسانی،دانشگاه تهران
4. دواس، دی. ای. ، «پیمایش در تحقیقات اجتماعی» مترجم هوشنگ نایبی ، تهران ، نشر نی، چاپ اول، 1376.
5.دادگر، شوریده ، «بررسی رابطه اجتماعی- اقتصادی خانواده ونگرش دانش آموزان دختر سال آخر دبیرستانهای دولتی تهران نسبت به ادامه تحصیل» طرح: دکتر باقر ساروخانی، تهران ، موسسه و تحقیقات اجتماعی ، شهریور، 1375.
6.حافظ نیا، محمدرضا ، «مقدمه ای بر روش تحقیق در علوم انسانی» ، تهران : سمت ، چاپ اول، 1382.
7.ترنر، جاناتان ،«پیدایش نظریه جامعه شناسی» مترجم عبدالعلی لهسایی زاده ، انتشارات شیراز، 1371، 82.
8.بودن ، ریمون، «منطق اجتماعی به روش تحلیل مسائل اجتماعی» ، ترجمه عبدالحسین نیک گهر .
9.دلاور، علی ، «مبانی نظری وعلمی پژوهش در علوم انسانی واجتماعی» ، تهران : رشد ، چاپ دوم، 1374.
10.دورکیم، امیل، تعلیم وتربیت، ترجمه ع ، شکیباپور، ناشر بنگاه مطبوعاتی فرخی.
11.یوسفی، علی ، 1389، نابرابری اجتماعی در فضای شهری مشهد: برآوردی از نابرابریهای درآمدی و تحصیلی در نواحی شهر، مجله جامعه شناسی ، شماره 4 ، دوره چهارم

 

نظر دادن

از پر شدن تمامی موارد الزامی ستاره‌دار (*) اطمینان حاصل کنید. کد HTML مجاز نیست.

آپلود مقاله

الزامی *

 

اجتماعات و خبرنامه

درباره شهر و منظر

درگاه مجازی شهرومنظر فضایی است برای انعکاس جدیدترین رویدادها ، فن آوری ها و مقالات علمی در حوزه مباحث شهرسازی ، معماری منظر ، معماری ، محیط زیست و میراث فرهنگی .این درگاه مجازی وابسته به فصلنامه تخصصی شهرومنظر است و به منظور ایجاد دسترسی آسانتر کارشناسان ، مدیران شهری ، دانشجویان ، اساتید دانشگاه و فعالان و صاحب نظران مسائل شهری راه اندازی گردیده است. 

نماد الکترونیک شهرومنظر