شما اینجا هستید: خانهمقالاتطراحی شهریمطبوعیت بصری در شهر، علی فلاح پسند

مطبوعیت بصری در شهر، علی فلاح پسند

منتشرشده در طراحی شهری
نوشته شده توسط  12 اسفند 1394 برای نظر دادن اولین باش!
این مورد را ارزیابی کنید
(0 رای‌ها)

مکان‏ها و فضاهای شهری از نگره‏های گوناگونی در عرصه طراحی منظر شهری می‏باید مورد بررسی و سنجش قرار گیرند. ارزش و نقشی که یک مکان، از نگره جایگاهی که در یک محدوده شهری و یا در کل شهر دارد، اهمیت یک مکان را باز می‏نمایاند. از نگره‏ای دیگر هر مکانی دارای حساسیت‏های ویژه‏ای از جنبه بصری است که می‏باید بازخوانی و سنجیده شود. هر فضای شهری و مکانی در شهر نیز دارای ظرفیت‏ها و قابلیت‏هایی از نگره سیمای شهری و ساختار عملکردی است که می‏باید در طراحی شهری بازیابی و سنجیده شود. اما تمامی این سنجش‏ها برای آن که قادر شوند در عرصه طراحی شهری ابزارهای مناسبی برای معماران منظر و طراحان شهری باشند، نیازمند جنبه‏ای بسیار با اهمیت‏تر از نگره مطبوعیت شهری، (Visual Amenity)یعنی سنجش اثرات بصری بر بیننده هستند. مطبوعیت همانا چشم‏نوازی و دلپذیری منظرینی است که شهروند با نگاه خود و با دیگر حواس آن را می‏بیند و می‏بساواید و می‏چشد. این چشایش بصری و حسی نقشی کانونی در طراحی فضاها و مکان‏های شهری ایفا می‏کند، که شناخت و سنجش آن بسیار ضروری است.

     از نگره رویکرد نشانه‏شناسی اجتماعی در شهر، که با فاصله‏ای از معماری و شهرسازی به بیان دیدگاه‏های خود از منظر نشانه‏شناسی شهری می‏پردازد، عناصر و ابژه‏های شهری تنها مدلول‏هایی نیستند که که شهروندان آنان را به یکسان معنا کنند، بلکه هر یک به اقتضای موقعیت اجتماعی و اقتصادی خود آن را معنا می‏کنند. از این نگره، اثرات بصری بر زمینه‏ای که در آن قراردارند و منظری که در ارتباط با پسزمینه و شهر می‏سازند، برای شهروندان دارای معنا می‏شوند. بدین سان مطبوعیت، افتادگانی چند جنبه‏ای است که با الگوهای رفتاری شهروندان و ذهنیت‏هایی که آنان به طور پیشینی دارند می‏باید مورد سنجش قرارگیرند. نمی‏توان منکر شد که ممکن است تندیس یک ماهی دلفین که از دهانش آب فواره می‏زند، در یک آبنمای مدور کوچک در جزیره کوچکی در یک میدان شهری در تهران، برای تعداد کسانی از شهروندان مایه مطبوعیتی باشد، و یا چند درخت نخل پلاستیکی که لامپ‏های کوچک بدرنگی در میان شاخه‏هایش چشمک می‏زنند. در حالی که ممکن است برای اکثریت شهروندان اشیاء مضحک و بی‏ربطی باشد که از روی بی توجهی یا سلایق کم‏مایه در آن جا قرار گرفته است.

     طراحی شهری در تمامی مقیاس‏های خود، از عناصر و ابژه‏ها گرفته تا نماها و نقش و نگارها و شکل فضاها، از نگره مطبوعیت بصری می‏باید از مسیر سنجشی سامان یافته دارای دستورالعمل‏ها و "رهنمودهای کاربستی"طراحی برای فضاهای شهری در هر محدوده‏ای از شهر و در کل شهر باشند، تا از توانایی لازم در بازنمایی ذهنیتی که عموم شهروندان از چنین مطبوعیتی دارند برخوردار شوند، تا طراحی و معماری منظر در چنبره سلایق شخصی و یا گزینش‏های فردی کارشناسان متفرقه و ناآگاه گرفتار نشوند. شاید از همین رو است که برای نظریه‏پردازان و دست‏اندکاران طراحی شهری، دانش‏هایی هم‏چون جامعه شناسی و انسان شناسی، و نشانه‏شناسی و هستی شناسی شهری، تا بدین پایه اهمیت یافته‏اند.

     آن چه که بیش از هر شیء دیگری در شهر به چشم می‏آید، رسانه‏های محیطی است، از تابلوهای کوچک نام کوچه‏ها و خیابان‏ها تا تابلوهای هدایت مسیر در خیابان‏ها و بزرگراه‏ها، و سپس تابلوهای فروشگاه‏ها و واحدهای مشرف به خیابان و تابلوهای تبلیغاتی و بیلبوردهای عظیم که گرداگرد میدان‏ها و بزرگراه‏ها، و گاه در هیأت و هیبت اشباح قد برافراشته‏اند. شهروند تهرانی روزگاری عادت داشت که نام یک کوچه را بر کاشی نقش نگاشته‏ای بر بدنه هلالی نبش دیوار کوچه ببیند. اما امروزه نام کوچه‏ها را بر تابلوهای فلزی آبی‏رنگ یکسان که بر پایه‏های فلزی پیچ شده‏اند، بر لبه جوی‏های بی‏آب و نوارسبز‏های بی‏گیاه کنار خیابان می‏بیند. این‏ها فقط جایجایی‏های اشیاء نیستند، بلکه تغییر معناهایی است که مدلول‏های نابجایی دارند.

     مطبوعیت بصری تابع عوامل پرشماری است که تحت عناونی مانند؛ مبانی برنامه‏ای دستگاه‏های مرتبط، اهداف پیش‏بینی شده، سیاست‏گذاری‏ها، و نیز کاربرد قابل جمع‏بندی هستند. مهم‏ترین عامل در مطبوعیت بصری اندازه‏ها و تناسبات هستند. هر شیئی در سیمای شهری بنابر اندازهای که دارد به چشم می‏آید و اولین عامل بی‏قوارگی و یا ناقوارگی، نامتناسب بودن اندازه و ابعاد نسبت به تناسبات ابعاد در پسزمینه فضا است. برای مثال ناقوارگی تابلوهای مغازه‏ها و تابلوهای هدایت محیطی می‏تواند بیشترین موجبات نامطبوعیت اثرات بصری را که سیمای بی نظمی و درهم‏ریختگی در فضا است ایجاد نماید.

     یکی از مبانی پایه‏ای در بیشترین دستورالعمل‏هایی که در قالب اسناد "رهنمودهای کاربستی"برای شهرهایی در جهان که دارای این مصوبات هستند ارایه شده‏اند، تأکید فراوان بر اندازه تابلوهای هدایت محیطی و نیز تابلوهای مغازه‏ها است، و بیشتر از این جنبه مورد تأکید قرارگرفته‏اند، که تابلو مغازه یا واحد تجاری نباید بدل به یک عنصر مسلط و مستولی بر سیمای ساختمان و یا حتا همان واحد شود، به نحوی که عناصر اصلی یک بنا را که ممکن است دارای ارزش معماری و تاریخی و حتا دارای ارزش بصری باشد مغشوش و مبهم و نادیدنی کند، و یا آن که ساختمان‏های مجاور را تحت‏الشعاع قراردهد. تعدادی از این اسناد تا آن‏جا میزان این حساسیت را بالا می‏گیرند که حتا تمامی طول و ارتفاع یک دیوار را هم نباید با بنرهای تبلیغاتی و یا تابلوها و حتا نقاشی دیواری کاملا پوشاند، و در مواردی اساساً اجرای نقاشی به صورت مستقیم روی دیوار را هم منع می‏کنند، زیرا این امر را به نحوی تبدیل شدن نقاشی روی دیوار به یک عنصر مسلط در فضا می‏دانند که از کیفیت فضای شهری می‏کاهد و مطبوعیت اثرات بصری را به حداقل می‏رساند.

     مبنای دیگری که با حساسیت بسیاری در این اسناد بر آن تأکید می‏شود، نصب تابلو در بالای بالکن‏ها و تراس‎ها و یا بر روی نرده‏های آن‏ها است که به شدت منع شده است. زیرا اثر‏گذاری عنصری مانند بالکن را در بنا بکلی محو می‏کند، و سیمایی بسا مغشوش به ساختمان می‏دهد، که گویی بالکن و تراس از ابتدا زاید بوده‏اند و یا برای نصب تابلو ایجاد شده بودند. آن چه که در همین ارتباط به شدت منع می‏شود پارچه‏های آویخته از بالکن‏ها یا طبقات ساختمان‏ها است که این اسناد آن‏ها را نه فقط برای سیمای یک بنا واحد، بلکه برای مطبوعیت یک محدوده شهری نیز بسیار زیانبار می‏دانند.

     در این اسناد تأکید وافری بر پرهیز از زیاده‏روی و افراط در تعدد و تعداد تابلوها و نشانه‏ها و بنرهای تبلیغاتی و یا هر عنصر افزوده‏ای از این دست شده است. بدین معنا که حتا اندازه و تعداد تابلوهای هدایت محیطی و هشدار دهنده نیز در یک محدوده شهری می‏باید به تناسب نیاز بوده باشد، و تکثر آن‏ها سیمای محیط را چنان آلوده می‏کند که اثر بخشی متعارف خود را نیز از دست می‏دهند. در مواردی هم بسیاری از این تأکیدات در محدوده‏های مسکونی نیز هست، مانند تابلوهای بزرگ و پر زرق و برق رستوران‏ها در محدوده‏های مسکونی با رنگ‏های تند و نورهای انعکاسی که چشم را می‏آزارد و چه بسا تأثیرات ناگواری بر جلب مشتری هم دارد که بسیاری از کاربران از آن غافل هستند. 

     مراجعه و مطالعه چنین اسنادی حاکی از این واقعیت است که در شهر تهران تقریباً کم‏ترین توجهی هم به چنین اهداف و سیاست‏هایی نشده است، و همان اندک ضوابط و مقررات جاری و قابل استناد نیز بسیار غیر کارشناسی تهیه شده و به اجرا گذاشته شده‏اند که تقریباً آن چه که در آن‏ها ملاک نیست سیمای شهر و مطبوعیت بصری شهر است، و بیشتر از جنبه درآمدهای شهری و اخذ عوارض برای تابلوهای مغازه‏ها و بنرهای تبلیغاتی و بیل‏بوردها است و کاربرد دیگری از جنبه زیباشناختی شهری و یا دستورالعمل‏هایی که مطبوعیت بصری را ملاک قرارداده باشند ندارند. تهران برای پیشگیری از تشدید این وضعیت، به صورتی عاجل، نیازمند یک سلسله بررسی‏های میدانی و مطالعات کارشناسی از جنبه‏های گوناگون، در تمامی محدوده‏های شهری فعالیتی و مسکونی و مختلط، با بهره‏گیری از تجربیات پرشمار دیگر شهرهای بزرگ جهان، و تکیه بر الگوهای فرهنگی و رفتاری بومی است، تا این امکان فراهم شود که پایتخت ایران از این آشوب‏زدگی بصری نجات یابد. 
نویسنده : علی فلاح پسند
شهرساز و برنامه ریز شهری

نوا توکلی مهر

نوا توکلی مهر، سردبیر مجله «شهر و منظر»
- معمار منظر و پژوهشگر شهری
- عضو هیئت مدیره گروه «شهر و منظر»

نظر دادن

از پر شدن تمامی موارد الزامی ستاره‌دار (*) اطمینان حاصل کنید. کد HTML مجاز نیست.

آپلود مقاله

الزامی *

 

اجتماعات و خبرنامه

درباره شهر و منظر

درگاه مجازی شهرومنظر فضایی است برای انعکاس جدیدترین رویدادها ، فن آوری ها و مقالات علمی در حوزه مباحث شهرسازی ، معماری منظر ، معماری ، محیط زیست و میراث فرهنگی .این درگاه مجازی وابسته به فصلنامه تخصصی شهرومنظر است و به منظور ایجاد دسترسی آسانتر کارشناسان ، مدیران شهری ، دانشجویان ، اساتید دانشگاه و فعالان و صاحب نظران مسائل شهری راه اندازی گردیده است. 

نماد الکترونیک شهرومنظر