شما اینجا هستید: خانهمقالاتمعماریشیوه های مداخله در بافت های فرسوده شهری

شیوه های مداخله در بافت های فرسوده شهری

منتشرشده در معماری
نوشته شده توسط  حامد مضطرزاده – وحیده حجتی 11 شهریور 1392 1 نظر
این مورد را ارزیابی کنید
(8 رای‌ها)

 

چکیده

 شهرها مهمترین نشانه های تمدن هر ملت به شمار می آیند، نشانه هایی که قدمت و صلابت ایشان، نمادی از اصالت و استواری صاحبان و ساکنان اصلی آنهاست. شهرها و فضاهای شهری، نمادی از اندیشه ها، آداب و رسوم، روابط و تعاملات مردم در طول سالیان متمادی است. از اینروست که هرچه بر قدمت شهرها و زیستگاههای انسانی افزوده می شود، ارزشمندتر می گردد و مردم قدمت یک مکان و یا عرصه شهری را نمادی از هویت خویش می دانند. با اندک توجه به میراث فرهنگی بشر در سراسر جهان می توان دریافت که اقوام بزرگ و پرآوازه تاریخ، شهرها و آثاری بزرگ از خویش به یادگار گذاشته اند. (حناچی و همکاران، 1386، الف)

  در این مقاله سعی شده تا با نگاهی به اهمیت و ضرورت بهسازی و نوسازی شهری و تعریف بافتهای فرسوده شهری، نحوه مداخله در این بافتها مورد ارزیابی قرار گیرد. ضمن آنکه در نهایت برخی چالشهای مداخله در بافتهای فرسوده شهری مورد ارزیابی قرار می گیرند.

کلید واژه ها: مرمت، بافت فرسوده، بهسازی و نوسازی شهری، احیای بافت، مداخله

ضرورت تحقیق

گسترش پهنه ها و وسعت روزافزون بافت های فرسوده در کشور، بویژه در تهران از یکسو، وجود ابعاد گوناگون و متنوع اجتماعی، اقتصادی، فنی، حقوقی، مدیریتی و زیست محیطی آن از سوی دیگر، این موضوع را در محافل فنی و تخصصی کشور به یکی از مباحث جدی و با اهمیت تبدیل نموده است. این اهمیت در سالهای اخیر و بویژه در دو سال گذشته حساسیتی مضاعف یافته و پرسش های زیادی را پیش روی دست اندرکاران مربوط قرار داده است (عندلیب، 1387، 24) فصل مشترک این پرسش ها را می توان در تعریف بافتهای فرسوده، مفهوم نوسازی بافت های فرسوده شهری و شیوه های مداخله در اینگونه بافت ها خلاصه نمود. در این مقاله سعی شده تا پاسخهایی برای این پرسش ها پیدا شود و به بررسی تجارب برنامه ریزی مرمت در کشورهای غربی نیز پرداخته شود.

 

فرضیه تحقیق

به منظور مداخله در بافتهای فرسوده شهری که در جهت اصلاح و بهبود شرایط مختلف در آن صورت میگیرد نیاز به برنامه ریزی های دقیق و جامعی می باشد . موفقیت در چنین پروژه هایی به ابعاد مختلفی مانند آموزش همگانی شهروندان و درگیر ساختن آنها در اجرای پروژه ها ، اجرای درست و مهندسی صحیح پروژه با در نظر گرفتن شرایط و نیازهای ساکنان بستگی دارد .

 

مقدمه

 نواحی کهن شهری که در زمان شکل گیری، فضایی پاسخگو به سلسله مراتب نیازهای ساکنان خود بوده اند، در پی تحولات فن شناختی و تغییر در نیازهای زیستی، اجتماعی و اقتصادی اکنون فاقد عملکرد قوی اند. این نواحی زمانی محل و کانون ثروت و قدرت شهرها بودند، ولی در شرایط کنونی (در اکثر شهرها) از حیث برخورداری از زیرساختها و خدمات شهری ضعیف و از حیث کالبدی نابسامان هستند. نوسازی و بهسازی یک بار برای همیشه رخ نمی دهد بلکه امری است مداوم که در نهایت می بایست به سیستمی خودجوش تبدیل شود. این امر آنی و سریع نیست بلکه فرآیندی حساس و پیچیده است که نیاز به طراحی برنامه های هدفمند کوتاه مدت، میان مدت و بلند مدت دارد و برای دستیابی به ساماندهی و احیای موفقیت آمیز، به شناخت دقیق بافت قدیمی و کل سیستم شهر و نظام منطقه ای نیاز است. همچنین باید به ابعاد اقتصادی، اجتماعی و کالبدی و مسائل و مشکلات بافت قدیمی شهرها توجه نمود. (زیاری و همکاران، 1387، 5-4)

اهمیت و ضرورت بهسازی و نوسازی شهر

 نوسازی و بهسازی شهری پیشینه بسیار طولانی دارد. با آغاز ساخت نخستین شهرها به دست بشر، بهسازی و نوسازی شهری هم آغاز شد. به نظر بعضی از محققان ، نوسازی و بهسازی شهری مربوط به سالهای پس از انقلاب صنعتی بویژه قرن نوزدهم به بعد است.

 عناصر و فضاهای بافت شهری عمری محدود دارند و با گذشت زمان دچار تغییر و فرسودگی می شوند. به عبارتی دیگر هیچ فضایی و بنایی بدون بهسازی و نوسازی و مرمت نمی تواند داوم و بقای طولانی داشته باشد (پوراحمد و شماعی، 1385، 25)

الف) ضرورت اجتماعی بهسازی و نوسازی شهر

 بافت های قدیمی به دلیل قدمت و فرسودگی و تخریب ناشی از آن و کمبود و حتی نبود تأسیسات و تجهیزات شهری، دچار نارسایی هایی در پاسخگویی به نیازهای امروز زندگی شده اند. به همین دلیل جمعیت بومی ساکن این بافت ها به حاشیه شهرها مهاجرت می کنند و مهاجران روستایی و اقشار کم درآمد جایگزین آنها می شوند. تنها انگیزه ساکنین جدید برای زندگی داشتن یک سرپناه است. آنها در این بخش از شهر با توجه به نازل بودن قیمت مسکن اسکان می یابند. به تبع آن بی ثباتی اجتماعی- اقتصادی و فرهنگی در این محله ها پدید می آید و افزایش پیدا می کند. در نتیجه روند فرسودگی و تخریب بافت شهری شدت می گیرد.

 زندگی در چنین مکانهایی با افسردگی، اغتشاش، هرج و مرج و فقدان مشارکت اجتماعی همراه است و در یک کلام زندگی سالم شهری جریان ندارد. براین اساس یکی از ضرورت های مهم شهر و شهرنشینی عصر حاضر بهسازی و نوسازی این بافتهای شهری است. (همان، 28)

از طرف دیگر به لحاظ بعد فرهنگی و اجتماعی باید توجه داشت که حفظ یک فرهنگ یکپارچه و مسنجم یکی دیگر از مسائل بحث برانگیز در فرآیند نوسازی شهری است. فرهنگ را می توان تحت عنوان شیوه زندگی مردم، احساس جمعی، تاریخ، سنتها و ارزشهای مشترک تعریف کرد (Nozick, 1992). بنابراین فرهنگ شهری با محیط شهری مصنوع و ساختار اجتماعی آن ارتباط مستقیم دارد و با تغییرات این دو فرهنگ شهری نیز دچار تغییر می شود. تغییرات ایجاد شده از طریق نوسازی شهری در محیط اجتماعی، طبیعی و مصنوع یک شهر می تواند آثاری جدی بر فرهنگ شهری برجای گذارد. بنابراین حصول اطمینان از اینکه در فرآیند نوسازی شهری فرهنگ ملی از بین نمی رود، امری ضروری است.

ب) ضرورت اقتصادی بهسازی و نوسازی شهر

 از آنجا که بافت های قدیم بیشتر در بخش مرکزی شهرها واقع شده و عمدتاً بازار را در خود جای داده اند، مجموعه شهری امتیاز و موقعیت مکانی بسیار خوبی دارند، بر این اساس امتیازهای اقتصادی بسیاری به شرح زیر دارند :1)      سهولت دسترسی به تمام نقاط شهر و خدمات رسانی تسهیلات شهری از

مرکز شهر

2)      وجود زمینه های رشد و توسعه صنعت توریسم از طریق صنایع دستی و

کوچک بومی هر ناحیه جغرافیایی

3)      وجود توان بالقوه مناسب برای توسعه مناطق مسکونی

4)      دارا بودن امکانات و تأسیسات زیربنایی هر چند اندک در مقایسه با زمین

های بکر حاشیه شهر (پوراحمد و شماعی، 1385، 29)

 وجود چنین امتیازهای اقتصادی ضرورت توجه به امر بهسازی و نوسازی اینگونه بافتها را دوچندان می کند.

ویژگی های بافت فرسوده

 بافتهای فرسوده دارای شرایط و ویژگی های مشترکی هستند که با توجه به نوع بافت، زمان تشکیل و .... در مکانهای مختلف، صورتهای متفاوتی می یابند. لیکن شناسه هایی وجود دارد که به صورت کلی در جهت شناسایی بافتهای فرسوده به کار می روند که در زیر به آنها اشاره می گردد.

الف) بعد کالبدی

از منظر ریخت شناسی اغلب این بافت ها، حالتی اندام واره داشته و اکثر اجزای آن بویژه قطعات واقع در حوزه های مسکونی ریزدانه هستند. در اکثر بافت های فرسوده به خصوص بافت های حاشیه ای، نظام ساخت و ساز با مصالح کم دوام صورت می گیرد.

  به طور دقیق سه ویژگی بافت های فرسوده عبارتند از : 1) حداقل 50% از معابر آن دارای عرض کمتر از 6 متر است. 2) حداقل 50% از خانه ها مساحتی کمتر از 200 متر دارند. 3) حداقل 50% خانه ها مقاومتی در برابر زلزله ندارند.

ب) بعد محیطی- زیست محیطی       

بافت های فرسوده معمولاً از کیفیت محیطی و زیست محیطی نازل و فضایی غیربهداشتی برخوردارند و گاهی آلودگی های ناشی از فقدان سیستم فاضلاب، آبهای سطحی و جمع آوری زباله در آنها دیده می شود.

ج) بعد اجتماعی

غالباً در بافت های فرسوده شمار ساکنان غیربومی و مهاجر از ساکنان اصیل بیشتر است. سکونت غیرمجاز، نسبت بالای استیجار، ترکیب غیرمتعارف، شیوع اعتیاد و انواع ناهنجاری های رفتاری و بزهکاری و ناامنی، بویژه برای کودکان و بانوان، از ویژگی های اجتماعی بافت های فرسوده می باشد.

د) بعد اقتصادی

 ارزش زمین و مسکن در بافت های فرسوده، عمدتاً در نسبت با سایر نقاط شهر پایین است و منابع در آمدی بیشتر ساکنان نامعلوم است. بسیاری از ساکنان این بافت ها در مشاغل غیررسمی و گاه غیرمجاز فعالیت کرده و اکثر آنها در دهک های درآمدی پایین طبقه بندی می گردند. اجاره مسکن این بافت ها بسیار پایین است. همچنین بیکاری از مهمترین مشکلات این بافت ها است. (حسینی، 1387، 33-32)

بافتهای فرسوده به دلیل معضلاتی همچون پایین بودن کیفیت زندگی، کاهش امنیت، مشکلات ترافیکی، فضاهای بی دفاع، ترس، بالابودن جرم وبزه نیازمند استراتژی های بنیادین جهت تغییرات اساسی در ابعاد کالبدی، اجتماعی، اقتصادی و محیطی هستند. تغییراتی که اغلب در بلند مدت و با صرف هزینه های گزاف جهت رفع مشکلات فوق از سوی نهادهای عمومی با تأکید بر «سه e» شامل آموزش (Education)، اجرا (Enforcement)و مهندسی (Engineering)و در نظرگرفتن نیازهای خاص ساکنان به منظور تعیین اهداف و ارزیابی تغییرات صورت می گیرد (Anderson, et al, 2007)

 

 

نمودار شماره 1- سه E جهت مقابله با معضلات بافتهای فرسوده ( منبع : نگارندگان )

روشهای مداخله در بافت های شهری

مرمت شهری را می توان به سه طریق عمده به انجام رساند که هر یک از آنها در برگیرنده اقداماتی می باشد :

الف) بهسازی

بهسازی شامل سلسله اقداماتی است که به منظور بهبود کالبد، که در نتیجه فرسایش فعالیت تحقق یافته است، در کوتاه مدت صورت می پذیرد. در واقع بهسازی زمانی صورت می گیرد که فرسودگی نسبی فضا از لحاظ عملکردی حادث شده باشد.

 بهسازی می تواند شامل : 1) بازیافت 2) مراقبت، جلوگیری و ضمانت3) حمایت 4) استحکام بخشی 5) توان بخشی و 6) بهبود، سازماندهی و بازآبادانی باشد.

ب) نوسازی

 نوسازی زمانی انجام می شود که فضای شهری، مجموعه و یا بنا از کارکردی مناسب و معاصر برخوردار بوده ولی فرسودگی نسبی کالبدی فضایی سبب کاهش بازدهی و کارآیی آن شده است. نوسازی مجموعه اقداماتی را شامل می شود که در عین حفاظت بنا، مجموعه و یا فضای شهری کهن، سازمان فضایی مربوط را معاصر سازی نموده و امکان بازدهی بهینه آن را فراهم آورد. نوسازی هفت دسته از اقدامات را شامل می شود که عبارتند از : 1) تجدید حیات 2) انطباق، به روز کردن 3) تبدیل، دگرگونی 4) حفاظت 5) نوشدن 6) احیاء 7) تعمیر

ج) بازسازی

 بازسازی به معنای از نوساختن است. بازسازی زمانی صورت می گیرد که در بنا، مجموعه و یا فضای شهری، فرسودگی به صورت کامل ایجاد شده باشد. فرسودگی کامل معمولاً براثر فرسودگی (نسبی یا کامل) فعالیت و کالبد توأمان صورت می پذیرد. این امر معمولاً برای ایجاد حیات جدید در سازمان فضایی فرسوده (بنا، مجموعه، بافت) به کار می رود. امروزه معنای بازسازی ایجاد فضای شهری معاصر یا سازمان فضایی جدید و موزونی است که بتواند گفت و گوی خلاق بین گذشته و آینده را نشان دهد. فرآیند بازسازی معمولاً با اقدامات زیر تعریف می شود : 1) تخریب 2) پاکسازی، آواربرداری 3) دوباره سازی. (حبیبی و مقصودی، 1386، 22-18).

این نوع مداخله ها از نظر تکنیک های برنامه ریزی می تواند از سه شیوه کلی تبعیت کند که عبارتند از :

 الف) شیوه مداخله مبتنی بر برنامه ریزی از بالا به پایین8 که این شیوه بیشتر فن سالار، سخت افزار محور، غیرمشارکتی، دولت مدار و آمرانه است. در این شیوه مردم تا قبل از مرحله اجرای طرح، هیچ محلی از اعراب ندارند و از اینرو منافع و حقوق آنها در اغلب طرح ها و برنامه ها مورد بی توجهی قرار می گیرد. عدم همراهی و مشارکت مردم و افزایش هزینه های طرح از نتایج روشن این شیوه می باشد.

 ب) شیوه مداخله مبتنی بر برنامه ریزی از پایین به بالا9 که این شیوه بر خلاف اولی، در تمامی مراحل مردم محور، دموکراتیک و شهروند مدار است. مردم در تمامی مراحل طرح حضوری پررنگ دارند و امکان پیگیری و دفاع از حقوق و منافع شان را پیدا می کنند. از این جهت مردم نیز به صورت داوطلبانه و مشارکت جویانه در تمام مراحل طرح اعم از برنامه ریزی تا اجرا همراهی می کنند.

 ج) شیوه مداخله مبتنی بر رویکرد تلفیقی، چنانچه از عنوان آن پیداست این رویکرد متفاوت با دو رویکرد قبلی است. البته در مبانی نکات مشترکی را با آنها دارد از جمله می توان به اجرای برنامه های مورد نظر دولت ها در رویکرد اول و شهروند مداری و انسان گرایی در رویکرد دوم اشاره کرد. در این رویکرد قبل از هر چیز نقش پررنگ نهادهای مدنی و سازمانهای غیردولتی به عنوان واسط بین مردم و دولت مشاهده می شود که وجود این نهادها باعث تعدیل هزینه های اجتماعی قابل پیش بینی و غیرقابل پیش بینی طرح ها و تسهیل در اجرای آن می گردد. (جباری و حسن زاده، 1387، 394)

برخی چالش های مداخله در بافت فرسوده

الف) فرسودگی و مدیریت بافت

به دلیل ارتباط فعالیت و کالبد بافت و تأثیر این دو بر یکدیگر، فرسودگی هر یک از آنها می تواند به فرسودگی دیگری نیز منجر شود. به عبارت دیگر بافت فرسوده شهری را نمی توان صرفاً از دیدگاه کالبدی و فیزیکی تجزیه و تحلیل کرده و مسایل و مشکلاتش را تنها از این دیدگاه بررسی و برای آن صرفاً راه حل کالبدی ارائه کرد. درصورت پذیرش این فرض، مدیریت و نظام مدیریتی بافتهای فرسوده دارای ابعاد گسترده و همه جانبه ای خواهد بود. به نظر می رسد در حال حاضر عمده ترین چالش و مسأله مدیریت شهری در برخورد با بافت های فرسوده، کالبدی نگری به موضوع و موازی کاری در دستگاه های مختلف می باشد.

ب) حد مشارکتها در مدیریت بازسازی

مشارکت عمدۀ مالکین در بازسازی بافت های فرسوده از طریق ارائه زمین است و غالباً مالکین می توانند از ارزش اندک بنای فرسوده یا مخروبه برای به دست آوردن ارزش افزوده ناشی از بازسازی بافت، چشم پوشی نمایند. گروه سرمایه گذاران نیز با سرمایه گذاری در ساخت و ساز، می توانند از مهمترین عوامل بازسازی بافت های فرسوده باشند (فولاد و قاسمی، 1387، 469-468)

نتیجه گیری

بافت های شهری و عناصر انسان ساخت فضاهای شهری، به مرور زمان دچار فرسودگی و تخریب می گردند و به همین دلیل پایدار نگهداشتن کالبدهای شهری نیازمند مداخلاتی در جهت اصلاح و بهسازی وضع موجود می باشند و این امر ضرورت مداخلات کالبدی در بافت را بیان می کند. از طرف دیگر شهرها محل شکل گیری فعالیتها و باز تعریف روابط متقابل انسانی می باشند و این بعد فعالیتی شهر است که به کالبد بی جان روح می بخشد.

 در ادبیات شهر سازی نگاه به ایجاد تغییر در بافت های فرسوده شهری، چه از بعد حفاظت و نگهداری و چه از بعد توسعه و تغییر کالبدی، سابقه دیرینه ای دارد و طرح ها و برنامه های متعددی در این رابطه اجرا گردیده است. (اردستانی، 1387، 305)

از آن جهت که اصلاح و بهبود شرایط مختلف در بافتهای فرسوده کاری بسیار دشوار و پیچیده است از اینرو می بایست در سطح جامعه آموزش و آگاهی های لازم به افراد داده شده تا بتوان با استفاده از مشارکت همه جانبه شهروندان و نیز برنامه ریزی های دقیق و اجرا و مهندسی صحیح در جهت رفع نیازهای متنوع ساکنان گامهای اساسی برداشت .

در این مقاله ، ابتدا بر اهمیت بهسازی و نوسازی شهری تاکید شد و سپس ویژگی های بافت های فرسوده مورد بررسی قرار گرفت و در ادامه آن شیوه های مداخله در بافت های فرسوده شهری  و نیز برخی چالش های پیش روی آن مطالعه شد.

 

      

پی نوشت ها

1.Rehabilitation

2. Renovation

3. Reconstruction

4. Camillo Sitte

5. Patrick Geddes

6. Le Corbusier

7. Louis Mumford

8. Top Down Planning

9. Overhand planning

 

 

منابع

1. اردستانی، زهراالسادات (1387)، تأثیر ابعاد اجتماعی و اقتصادی در احیای بافت های فرسوده شهری، (مجموعه مقالات همایش سیاست های توسعه مسکن در ایران- جلد اول)، تهران

2. پوراحمد، احمد و شماعی، علی (1385)، بهسازی و نوسازی شهری از دیدگاه علم جغرافیا، دانشگاه تهران، تهران

3. جباری، حبیب و حسن زاده، داود (1387)، مداخله در بافت های فرسوده شهری و چالش های پیش رو، (مجموعه مقالات اولین همایش بهسازی و نوسازی بافت های فرسوده شهری- جلد اول)، مشهد

4. حبیبی، سیدمحسن و مقصودی، ملیحه (1386)، مرمت شهری، دانشگاه تهران، تهران

5. حسینی، سید جواد (1387)، مشارکت پایدار مردمی در نوسازی و بازسازی بافت های فرسوده شهری، سخن گستر، مشهد

6. حناچی، پیروز و همکاران (1386)، بررسی تطبیقی تجارب مرمت شهری در ایران و جهان، سبحان نور، تهران

7. زیاری، کرامت الله و همکاران (1387)، ارائه الگوی بهینه بهسازی و نوسازی بافت های فرسوده شهری- نمونه موردی شهر یزد، (مجموعه مقالات اولین همایش بهسازی و نوسازی بافت های فرسوده شهری جلد اول)، مشهد

8. عندلیب، علیرضا (1387)، مجموعه یادداشت های نوسازی بافت های فرسوده، ری پور، تهران

9. فولاد، عباس و قاسمی، ایرج (1387)، یکپارچه سازی اراضی روش عملی برای بازسازی بافت های فرسوده، بررسی تجربه ژاپن، (مجموعه مقالات اولین همایش بهسازی و نوسازی بافت های فرسوده شهری جلد اول)، مشهد

10. Anderson, Craig; Day, Kristen; Powe, Michael; Mc Millan, Tracy; Winn, Diane; 2007; Remaking Minnie Street : The Impacts of urban Revitalization on Crime & Pedestrian safety; Journal of planning Education and Research

11. Nozick, M; No place like home: Building sustainable communities; 1992; Ottawa: Canadian Council on social development.

 



 

 

1 نظر

  • پیوند نظر محمد میری محمد میری سه شنبه, 12 شهریور 1392 ساعت 16:21

    ممنون از اشتراک این مطلب

نظر دادن

از پر شدن تمامی موارد الزامی ستاره‌دار (*) اطمینان حاصل کنید. کد HTML مجاز نیست.

آپلود مقاله

الزامی *

 

اجتماعات و خبرنامه

درباره شهر و منظر

درگاه مجازی شهرومنظر فضایی است برای انعکاس جدیدترین رویدادها ، فن آوری ها و مقالات علمی در حوزه مباحث شهرسازی ، معماری منظر ، معماری ، محیط زیست و میراث فرهنگی .این درگاه مجازی وابسته به فصلنامه تخصصی شهرومنظر است و به منظور ایجاد دسترسی آسانتر کارشناسان ، مدیران شهری ، دانشجویان ، اساتید دانشگاه و فعالان و صاحب نظران مسائل شهری راه اندازی گردیده است. 

نماد الکترونیک شهرومنظر